વેદો–પુરાણોમાં વનસ્પતીમાહાત્મ્ય

– સંપાદનઃ સ્વ શ્રી નરહરિભાઈ ભટ્ટ

 

ભગવદગીતા 

જેનું આદિપુરુષ પરમાત્મારૂપ મૂળ ઉર્ધ્વ છે, અને બ્રહ્માથી લઈ સ્થાવર–જંગમ સૃષ્ટિરૂપ નીચે વિસ્તરેલી જેની શાખાઓ છે; છંદો જેનાં પાંદડાં છે એવા આ સંસારને અશ્ચત્થવૃક્ષ રૂપે કહેલો છે. જે તેને જાણે છે તે વેદને જાણનારો છે. (૧૫/૧)

હું જ પૃથ્વીમાં પ્રવેશ કરીને મારી શક્તી વડે સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું. તથા રસરુપ ચન્દ્ર થઈને સર્વ વનસ્પતિઓને પોષણ આપું છું. ( ૧૫/૧૩)

વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ

‘સોમ’; ‘વૃક્ષ’; ‘પુષ્કરાક્ષ’; વનમાલી; કુંદર, કુંદ; ન્યગ્રોધ; ઉદુંબર; અશ્વત્થ; સુપર્ણ; પુષ્પહાસ;

શુક્લયજુર્વેદીય રુદ્રાષ્ટાધ્યાયી

“વસંતરૂપી ઘૃત ગ્રીષ્મ ઈન્ધનો,

શરદ્ ૠતુ એ હવિનાં સુ–સાધનો;

પરિધિઓ એમની છે જ સપ્ત,

તથા સમિધો સહુ એકવીશ.”  (પુરુષસુક્ત ૧૪–૧૫)

શતરુદ્રીય

નમું તરુ, ગૌપીઠમાં વસ્યા નમું – ૩૨

નમું ખળાં ધાન્ય ભૂમાં વસ્યા નમું;

નમું જલે, પત્ર વને વસ્યા નમું – ૩૩

નમું હરિત્ કેશી વૃક્ષને નમું; – ૪૦

સૂકાં લીલાં કાષ્ટ, ધૂળે વસ્યા નમું;

રજે, પંથે, ભૂ, તૃણમાં વસ્યા નમું,

પર્ણો, ખર્યાં પર્ણપ્રદેશને નમું. – ૪૫–૪૬

કલ્યાણકારી રૂપ આપનું આ,

કલ્યાણદા ઔષધરૂપ કાયા;

તે દેહથી, વ્યાધી થકી અમોને

આનંદ દ્યો દેવ ! જીવાડવાને. ૪૯

રુદ્રાષ્ટક–૬

હે રુદ્ર ! છો ઔષધરૂપ આપ,

ને આપ છો રોગ નિવારનાર;

તેથી અમારાં જન, ગો, અજાશ્વો

રહે સુખી, ઔષધી, નાથ ! આપો. – ૪

રુદ્રાષ્ટક

સુવાણ અન્ન મધુ દુગ્ધપાન,

સબાંધવો ભોજન શ્રેષ્ઠ લ્હાણ;

રસો ઘૃતાદિ, ત્યમ આમ્ર ઉદ્ભવ,

આ યજ્ઞથી પ્રાપ્ત થજો સમસ્ત. – ૯

સામો, ચણા, ડાંગર, ગ્રામ્યધાન

ને કોદરા, કાંગ, અરણ્યધાન,

કઠોળ ને કંદ, ઘઉં, મસુર

આ યજ્ઞથી પ્રાપ્ત થજો સમસ્ત. – ૧૨

પાષાણ, માટી, ગિરિ, પર્વતોએ,

ને કાંકરી, રેતી, વનસ્પતિઓ,

સુવર્ણ, રૂપું, ત્યમ ધાતુ જે જે…

અગ્નિ, લતા, ઔષધી, ધાન્ય, વારી…

આ યજ્ઞથી પ્રાપ્ત થજો સમસ્ત.. – ૧૩–૧૪

શાંતીમંત્ર

દ્યુલોક શાંતિ, નભલોક શાંતિ;

પૃથિવી શાંતિ, જલમાંહ્ય શાંતિ;

વનૌષધે શાંતિ, વનશ્રી શાંતિ,

ને વિશ્વદેવા, પરબ્રહ્મ શાંતિ,

સર્વત્ર શાંતિ, સહુ શાંતી, શાંતિ;

ને પ્રાપ્ત હો ઈશ કૃપાથી શાંતિ.

 ભગવતી ભાગવત

“જ્યારે સો વર્ષ સુધી વરસાદ નહીં પડે, ત્યારે હું પાર્વતીના શરીરમાંથી પ્રગટ થઈશ. અને તમો બધાને (દેવોને) સો નેત્રોથી નિહાળીશ. જેથી મને શતાક્ષી કહેશે. અને શાક વગેરે ઉત્પન્ન કરીશ તેથી પ્રજાની ક્ષુધા ત્રુપ્ત થશે જેથી મને શાકાભરી(શાકંભરી) પણ કહેશે.” (સ્કંધ – ૭, કથા પાંચમી.)

તેમાંની કેટલીક શક્તિપીઠો આ નામોથી પ્રચલિત છે –

બીલીપત્રમાં‘બિલ્વપત્રિકા’; સહ્યાદ્રીમાં ‘એકવીરા’; વૃંદાવનમાં ‘રાધા’; વિનાયકમાં ‘ઉમાદેવી’; વૈદ્યનાથમાં ‘આરોગ્યા’; ઉત્તમકુરુમાં ‘ઔષધી’; કુશદ્વીપમાં ‘કુશોદકા’.

(સ્કંધ – ૭, કથા સાતમી.)

શ્રી દુર્ગા સપ્તશતી

તું સૂર્યવર્ણા તપથી જ તારા,

આ બિલ્વ નામે તરુ ઉપજ્યું છે.

તેનાં ફળો દુર કરો અલક્ષ્મી,

જે દેહમાં બાર રહી તપોથી. (શ્રી સુક્ત–૬)

અમર્ત્ય્ દેવી, અધ ઊર્ધ્વ, આદ્ય,

સંપુર્ણ વિશ્વે તરુ વૃક્ષ વ્યાપી. (રાત્રીસુક્તમ્–૨)

સો સો વર્ષો લગી પાછી, રોકાશે મેઘવૃષ્ટિ જ્યાં,

જન્મીશ મુનીની પ્રાર્થી, પાર્વતી ઉદરે ભૂમાં..

તદા હું આત્મદેહથી અખીલલોક ઉદ્ભવી,

ઉગાડી આપીશ શાક, પ્રાણ રક્ષીશ શાકથી.

તદા ‘શાકંભરી’ નામે ખ્યાત પામીશ ભૂ પરે. (૪૬–૪૯ અધ્યાય–૧૧)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ઔષધિગાન ભાગ – ૨’ના પરિશિષ્ટમાંથી સાભાર)

હીંગ અહો, રસોડાની રાણી !!

હીંગ !

        — સ્વ. નરહરીભાઈ ભટ્ટ.       

હીંગ અહો, રસોડાની રાણી !

તીખી સુગંધે છમકારાતાં દાળ-શાક

                મોંમાં તત્કાળ લાવે પાણી !…હીંગ અહો.

કોઈ  કરે  ભાભીના  હાથનાં વખાણ,

કોઈ માતાના અનુભવી હાથની કમાલ;

આ તો દીયરજી લાવ્યા એ હીંગની ધમાલ,

          એને આંગળાં ચાટીને  વખાણી !…હીંગ અહો.

ભોજનને સ્વાદીષ્ટ-સુગંધી બનાવે;

બાજુના ઘરમાંયે   જાણ કરી આવે !

નાકને સુગંધ,સ્વાદ જીભને લલચાવે,

          એનું વર્ણન ના કરી શકે વાણી !…હીંગ અહો.

રુચીને જગાડતી ને ભુખને લગાડતી,

પાચનમાં   સાથ   શો   અપાવતી !

આંતરડે જામેલા મળોને ભગાડતી-

              ભેદનશક્તી મેં એની જાણી !!…હીંગ અહો.

ગોળો ને ગૅસ એ તો ક્ષણમાં શમાવતી,

આફરો  ને  શ્વાસને       દમાવતી;

હેડકી, બગાસાંને બળથી હંફાવતી,

                   બંધ વાળતી એનો તાણી !…હીંગ અહો.

મોંઘા વઘારથી ભોજન શણગારતી,

પાચનક્ષમ એને બનાવી મલકાવતી;

ના એ  રસોડાને, ઘરનેયે  તારતી-

                      રાણી મસાલાની શાણી !!

હીંગ અહો, રસોડાની રાણી !     

……………………………

‘ઔષધીગાન ભાગ – 2’માંથી.

આયુર્વેદીય વનસ્પતિનાં કાવ્યો – ૧

મેથી

— સ્વ.નરહરીભાઈ ભટ્ટ.

કડવી તોયે   મને    મીઠી   લાગી,
આ ઢેબરાંમાં મેથી ગુણકારી લાગી !

શાકને દાળમાં,   કઢીના વઘારમાં;
મઘમઘતા   છમકારે  ન્યારી લાગી !….આ.

મેથીના લાડુ ને મેથીનો પાક ખાઈ,
નરવી,  શીયાળામાં   સારી    લાગી !…..આ.

પાચન વધારતી ને ભુખને જગાડતી;
આંગળીઓને    ચટાડનારી    લાગી !……આ.

ઢીંકણ ને કેડનો, એડી,  ખભાનો,

વાયુ, આમ, ઝટ મટાડનારી લાગી……..આ.

હૃદય-બળ આપે, ઉલટી, શુળ દાબે,
મુખમાં   સુગંધ   આપનારી  લાગી……..આ.

મેથીને રીંગણાંનું શાક, જે શીયાળામાં-
ઉંધીયાને પણ ભુલાવનારી લાગી !….આ.

સુંઠ ને દીવેલ સંગ મેથીનો ઉકાળો,
આમવાતને   તો કટારી   લાગી !!…….આ.

જીર્ણજ્વર, વીષમજ્વર કાઢીને જંપતી,
કાયાને નરવી    કરનારી લાગી………આ.

એના હજાર ગુણ જાણે લે લોર્ડજી !
ચોપડી  એની   ચમત્કારી લાગી !

આ મેથી મને ગુણકારી લાગી !

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

૮૯ વરસની ઉંમરે ૧૫૦થી વધુ આયુર્વેદીય ઔષધીઓ ઉપર ૨૦૦ જેટલાં કાવ્યો રચનાર સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ વિષે આ સામયિકમાં ટૂંક સમયમાં જ વિગતવાર લખવામાં આવશે. વાચકોને રાહ જોવા વિનંતી સાથે – આયુર્

આયુટ્રસ્ટ–પ્રકાશનની બે ઇ–બુકો

આયુર્વેદ ચિકિત્સાના ૫૦ કેસોની સફળ સારવારની વિગતો માટે વાંચો :

(૧)

Ayurved_Chikitsa

(અનુભવનું અમૃત ભાગ ૮)

તથા

(૨)

અનુભવનું અમૃત ૯ ઇબુક final

(અનુભવનું અમૃત ભાગ ૯)

 

વધુ સંપર્કો માટે :

વૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ : drkumar_barot@yahoo.com

વૈદ્ય શ્રી નીતાબહેન ગોસ્વામી : drnitaben@sify.com

વૈદ્ય શ્રી રાજેશભાઈ ઠક્કર vdrajeshthakkar@gmail.com

પ્રથમ ઈ–બુક : ‘અનુભવનું અમૃત’ ભાગ : ૮

આયુપ્રકાશનનાં ૧૫૦ પુસ્તકોમાંનું

૬૧ રોગોનાં કારણો, લક્ષણો, સંપ્રાપ્તિ અને ઉપચારની સમજ આપતું

સૌ પ્રથમ ઈ–પુસ્તકરૂપે પ્રગટ

 અનુભવનું અમૃત ભાગ : ૮

નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો :

ANUBHAVNUN AMRUT 8 BY SHREE SHOBHAN

લેખક : વૈદ્ય શ્રી શોભન વસાણી

 સંપર્ક :

વૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ : drkumar_barot@yahoo.com

વૈદ્ય શ્રી નીતાબહેન ગોસ્વામી : drnitaben@sify.com

વૈદ્ય શ્રી રાજેશભાઈ ઠક્કર : vdrajeshthakkar@gmail.com

 ફોન દ્વારા સંપર્કો માટે :

આયુટ્રસ્ટ :

079 26585303  / 98255 80953

વૈદ્ય નીતાબહેન :

98250 71774

વૈદ્ય રાજેશભાઈ :

98240 43467

વૈદ્ય વત્સલ વસાણી :

30150015 / 8000007932 / o79 – 27540768

વૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ :

98989 26642

========================

આંચકીનો એક કેસ.

સૌથી પ્રથમ તાત્કાલિક કેસ !

સ્વ. શ્રી શોભન

––––––––––––––––––––––––––

        સ્નાતક થાયા પછીની ચિકિત્સામાં સૌથી પ્રથમ તાત્કાલિક કેસ તરીકે બાળકોની આંચકીનો કેસ મારે સફળ કરવો પડેલો.

હું ભૂલતો ન હોઉં તો લોકભારતી વિદ્યાપીઠમાં ચાર્જ લીધાને બેચાર દિવસે એ બનાવ બનેલો.

વર્ષઋતુનો પ્રારંભ હતો એટલે વાતદુષ્ટિ તો હોય જ અને તેમાં તે વર્ષે જાંબુનું ઉત્પાદન વધારે થયેલું. ‘जाम्ववं वातजननानाम् – વાયુ ઉત્પન્ન કરનાર દ્રવ્યોમાં જાંબુ સર્વશ્રેષ્ઠ છે…’ એ સૂત્ર પ્રમાણે કબજિયાતની અવસ્થામાં શ્રી પુરુષોત્તમભાઈ વરિયાના નાના પાંચ વર્સના નીતિનને જાંબુ સેવનના કારણે અપાનવાયુ દુષ્ટ થયો. અપાને સમાન, ઉદાન અને પ્રાણને પણ કોપાવ્યા, આફરો, શૂલ, જ્વર વ્યક્ત થયા બાદ રાત્રે બાર વાગ્યે વાતપિત્તનઃદોષપ્રકોપ કાળે આંચકી શરૂ થઈ ! આંચકીનો હુમલો ઉગ્ર હતો.

ઘરગથ્થુ અને કેટલાક ડૉક્ટરી ઉપચાર થવા છતાં રોગ પર કાબુ ન આવી શક્યો ત્યારે મને જગાડવામાં આવ્યો. નવો વૈદ્ય હોવાના નાતે, દવાખાનામાં એક વર્ષની અવ્યવસ્થાને કારણે કયું ઔષધ પ્રાપ્ત છે, અને છે તો ક્યાં છે તેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર મનમાં ન હોવાથી પહેલાં તો મુંઝાઈ ગયો. વળી, વિદ્યાર્થી અવસ્થા દરમિયાન ખરું કહું તો આંચકી વિશે શાસ્ત્રાભ્યાસ કે કર્માભ્યાસમાં કશું ભાથું આપવામાં આવેલ નહીં !…સદ્દભાગ્યે સાંજે દવાખાનું આટોપતી વખતે બેચાર બાટલીઓ વ્યવસ્થિત ગોઠવવા નીમિતે ‘लक्ष्मीनारायण रस’ ઉપર હાથ ગયેલો અને તેનો ઉપયોગ પણ તે જ વખતે વાંચી લીધેલો. સૂચિપત્ર પ્રમાણે આંચકીનું એ અદ્રિતીય ઔષધ હતું !

મને જગાડનાર પગીને મેં દવાખાનાની ચાવી આપીને કહ્યુઃ ‘હું બેસું છું તેની જમણી બાજુના ગોદરેજ કબાટને ખોલી, નીચેલા ખાનામાં જમણી બાજુ સૌથી છેલ્લી બાટલી છે તે દોડતા દોડતા લઈ આવો.’ એ ઔષધ તરફ દોડ્યા, હું દરદી તરફ દોડ્યો. જઈને જોયું તો નીતિનના દેહ પર ચાર-પાંચ ડિગ્રી જેટલો તાવ હતો. આંચકીમાં શરીર આંખુ ખેંચાઈ રહ્યું હતું. પરિચારકોની આંખો ભીની હતી !

બે મિનીટમાં મધું નિરીક્ષણ કરી મેં એરંડિયું માગ્યું.  તેનું એક ટીપું નાકમાં ચડાવ્યું. માથે, પગે અને પેટે તેનું માલિશ શરૂ કરાવી દીધું. દરદીનો શ્વાસ સહેજ સ્વસ્થ થયો. પવનછૂટ થઈ, પેટ સહેજ પોચું પડેલું લાગ્યું. ત્યાં તો ઔષધ આવી ગયું. લક્ષ્મીનારાયણરસની રતીની ૧ ગોળી મધમાં કાલવી, ચમચીમાં થોડા પાણી સાથે મેળવી પિવરાવી દીધી. પિવરાવવાની સાથે જ બે-ત્રણ મિનીટમાં દરદીએ આંખો ખોલી, આંચકીનો હુમલો પોતાનો કબજો છોડી રહ્યો હતો

પછી તો પ્રકુપિત વાયુને શાં કરવા, તાવ ઓછો થતાંની સાથે જ..થોડો સ્નિગ્ધ શેક પણ કર્યો. ફરી નસ્ય આપ્યું, માથે અને પગના તળિયે ગરમ દિવેલ પંદર-વીસ મિનીટ ઘસ્યા કર્યુ. ફરીને ઔષધ આપ્યું. અર્ધી કલાકમાં તે પા પા કલાકે ઉત્તરોત્તર બળવાન હુમલા સાથેની આંચકીનું સંશમન થઈ ગયું ! નીતિને ગરમ ગરમ ઉકાળો પણ પીધો અને મારી સાથે વાતો પણ કરી ?

એક માસ સુધી હરડે અથવા એરંડિયાનું સેવન કરવાથી અને વર્ષામાં જાંબુ ન ખવરાવવાના પથ્યાચરણથી એને એ પછી ક્યારેય આંચકી આવી નથી.

પછી તો આંચકીના કેટલાય કેસમાં આ લક્ષ્મીનારાયણરસે ધાર્યુ કામ આપેલું. બે-ચાર વખત એના અભાવે કેવળ શુદ્ધ ટંકણક્ષાર પણ સફળતા અપાવી શકેલો. અને બે વખત તો એ બંનેના અભાવે ગ્રામ્ય કેસોમાં પીપળાની વડવાઈ, એથી પણ વધારે ચમત્કાર બતાવી ગયેલી ! મારા સ્વ. પિતાશ્રી આ પીપળાની વડવાઈ દ્વારા પ્રતિવર્ષ એકાદ બાળકને તો આંચકીજન્ય મૃત્યુના મુખમાંથી બચાવતા.

છેલ્લા બેએક વર્ષથી હું નીચેના ક્રમથી સો ટકા સફળતા મેળવું છું.

૧.      આફરી હોય તો સૌપ્રથમ એરંડતેલની પિચકારી આપું છું. જેથી મળશુદ્ધિ થઈ વાયુની પ્રતિલોમ ગતિ અનુલોમમાં ફેરવાઈ જાય છે. દોષસંચય દૂર થતાંની સાથે જ્વર પણ ઊતરવા માંડે છે અને આંચકી કાં તો બંધ થઈ જાય છે કાં તો હળવી પડી જાય છે.

૨.      લક્ષ્મીનારાયણ રસ ૧-૧ રતી (૧/૮ ગ્રામ) મધ સાથે, અશ્વગંધારિષ્ટ સાથે કે અભયારિષ્ટ સાથે એક એક કલાકે બે વખત આપું છું.

૩.      પેટ પર દિવેલ સાથે હિંગનો ગરમ લેપ કરાવું છું અને તાળવે અને પગનાં તળિયે દિવેલની માલિશ કરાવું છું.

૪.   આંચકી પછીના ૧૨ કલાક સુધી પ્રાયઃ ખોરાક, દૂધ કે ધાવણ તદ્દન બંધ કરાવું છું.

મહેંદી તે વાવી આંગણે…

 મહેંદી

મહેંદી તે વાવી આંગણે, એના રંગો ઊભરાય તંનમાંય રે,

                                                   મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

નાનો બાંધવડો લાડકો એ તો લાવ્યો મહેંદી કેરા છોડ રે,

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.                                    

વાટી ઘૂંટીને ભર્યો વાડકો બેની, રંગી લ્યો હાથ અને કોડ રે,

                                                     મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી મૂકીને બેની, ચાલશું, જાશું ઉમિયા માતાજીને દ્વાર રે,

                                                      મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

પૂજન કરી માડી, માંગશું દેહ નરવો આ કરજો અપાર રે,

                                                    મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

માતા પ્રસન્ન થઈ બોલિયાઃ તમે હૈયામાં રાખજો હામ રે,

                                                   મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

વાટીને મહેંદી ચરણ બાંધજો નકી શીતળામાં થાશે આરામ રે,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

કાળા નાગણશા કેશ, વળી બેની નખને વધારવા કાજ રે,

                                                 મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી ઘૂંટીને એનો લેપ બ્હેનબા, કરજો ઉપાય તમે આજ રે,

                                                       મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

વેરણ થઈ જાય કદી નીંદ બ્હેનડી, મનડું વિચારે ચડી જાય જો,

                                                          મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

ઓશિકે રાખ્યે એનાં ફૂલો ફોરમતાં, અનુભવ શાંતિનો શો થાય રે,

                                                              મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી મૂકી પાટા બાંધજો જ્યારે દેહે, નયને દાહ થાય રે,

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

ગરમી, પ્રમેહ, લૂ, ખોડોને ચર્મરોગ એનાથી દૂર થઈ જાય રે,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી-રસ-સાકર-જળ મેળવી એને પીએ સવારના રોજ જો,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

શુક્ર-શ્રાવ સાવ થશે દૂર એમને હૈયે આનંદના ઓજ જો !

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––

(‘ઔષધીગાન’માંથી)