Category Archives: General

આયુટ્રસ્ટ–પ્રકાશનની બે ઇ–બુકો

આયુર્વેદ ચિકિત્સાના ૫૦ કેસોની સફળ સારવારની વિગતો માટે વાંચો :

(૧)

Ayurved_Chikitsa

(અનુભવનું અમૃત ભાગ ૮)

તથા

(૨)

અનુભવનું અમૃત ૯ ઇબુક final

(અનુભવનું અમૃત ભાગ ૯)

 

વધુ સંપર્કો માટે :

વૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ : drkumar_barot@yahoo.com

વૈદ્ય શ્રી નીતાબહેન ગોસ્વામી : drnitaben@sify.com

વૈદ્ય શ્રી રાજેશભાઈ ઠક્કર vdrajeshthakkar@gmail.com

vtv પર દર શુક્રવારે ૨–૦થી ૨–૩૦ જુઓ–જાણો આયુર્વેદ !!

‘आयु-Digest’ બ્લૉગના સંચાલકોમાંના એક શ્રી કુમારભાઈ બારોટ હવે વીટીવી પર ઍંકરરૂપે નીયમીત રીતે આયુર્વેદ અંગેના પ્રશ્નોની ચર્ચા ચલાવશે જેમાં ટેલીફોન દ્વારા કોઈ પણ વ્યક્તિ ભાગ લઈ શકશે. 

આવતી કાલે તા. ૧૩, ૦૪, ૨૦૧૨ના રોજ બપોરે બેથી અઢીના સમયે આ કાર્યક્રમ જોવાનો લાભ અચૂક લેશો…

પછીના શુક્રવારે ખાસઃ

રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટનું કૅન્સર પરનું  વિદ્વત્તાપૂર્ણ વક્તવ્ય આ જ ચૅનલ પર, આ જ સમયે રજૂ થશે……સૌને આ મહત્ત્વના વિષય પર લાભ લેવા જણાવવામાં આવે છે.

અને હવે, આ નવો સ્વાસ્થ્ય–બ્લૉગ : ‘दीर्घायु’ !!

શ્રી કુમાર બારોટનો નવો બ્લૉગ :

  ‘दीर्घायु’ 

(આયુર્વેદના મૂળ ગ્રંથોનું આકંઠ પાન કરનાર અને આયુર્વેદ યુનિવર્સિટીમાં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ ધારણ કરનાર સિદ્ધ ચિકિત્સક શ્રી એમ. એચ. બારોટ સાહેબના જ્ઞાન અને અનુભવની રજૂઆત એટલે આ બ્લોગ)

http://rajvaidyamh.wordpress.com/

સવાલોના જવાબ માટે સંપર્કસૂત્ર >>>

drkumar_barot@yahoo.com

નવી સ્વાસ્થ્ય–સાઈટ !

એક નવી વેબ સાઈટનો પરિચય !

આરોગ્યલક્ષી પ્રશ્નોના આયુર્વેદીક દૃષ્ટિકોણથી ઉત્તરો મેળવવાની એક વધુ તક : 

” રૉયલ ફિઝીશિયન “

 http://royalphysician.org/article_02.html

સવાલોના જવાબ માટે સંપર્કસૂત્ર >>>

drkumar_barot@yahoo.com

શતાયુ થવાના માર્ગો હપતો છેલ્લો

 

( શ્રી માણેકલાલ પટેલના પુસ્તક ‘સો વર્ષ નીરોગી રહો’ માંથી સાભાર.)


૩૧.     આંખ ઉપર ઠંડુ પાણી છાંટતા રહો. દરરોજ દાતણ કરતાં, સ્નાન કરતાં, ભોજન પહેલાં હાથ-પગ-મોં વગેરે ધોતાં આંખે પાણી છાંટો. રાત્રે પણ સૂતાં પહેલાં મોં સાફ કરીને આંખે ઠંડુ પાણી છાંટો.


૩૨.     જરૂર ન હોય ત્યારે આંખો ખુલ્લી રાખો નહીં. જોવાના કામ પૂરતી જ તે ખુલ્લી રાખો; અન્ય સમયમાં તે બંધ રાખો. ખાતાં, પીતાં, ભોજન બાદ આરામ કરતાં, બસમાં કે ટ્રેનમાં બેઠાં બેઠાં, વાતો કરતાં, આંખો સહજભાવથી બંધ રાખવા કોશિષ કરો. કેમ કે બંધ આંખો શક્તિપ્રદાતા છે.


૩૩.     બહુ કામ, મહેનત અને મજૂરી કરવાથી માણસ થાકી જાય છે, લોથપોથ થઈ જાય છે, પરંતુ મરતો નથી. તે મરે છે ચિંતા, ભય અને ઉદ્વેગથી.


૩૪.    નિવૃત્ત થયા પછી એક એવો શોખ કેળવવો જે તમને સદા પ્રવૃત્તિમય રાખે.

૩૫.    દરરોજ એકાંતમાં ધ્યાન, ધારણા, સમાધિમાં બેસો. એક કલાક સેવા-પૂજા કરો. આંખો બંધ રાખી તમારા ઇષ્ટ દેવનું ધ્યાન કરો.


૩૬.     ફિકરની ફાકી કરી શાંત અને પ્રફુલ્લ ચિત્તે ભોજન કરો. આનંદપ્રમોદ કરતાં બાળકો સાથે ગમ્મત-મસ્તી કરતાં કરતાં ભોજન કરો. કલેશમય વાતાવરણમાં ભારેખમ થઈ ભોજન કરવાથી પાચનશક્તિને હાનિ પહોંચે છે.

૩૭.    अति सर्वत्र वर्जयेत् I કોઈ વાતનો અતિરેક કરવો નહિ; વધુ પડતો આહાર, ભય, નિદ્રા અને મૈથુન, વધુ પડતી વાતચીત, વધુ પડતા ઉપવાસ, વધુ પડતી કસરત વગેરે કરવાં નહિ તેમજ વધુ પડતો કાર્યભાર ઉઠાવવો નહિ. શરીરની શક્તિ અને અનુકૂળતા મુજબ કરો.

૩૮.     શોક, ચિંતા, ઉદ્વેગ, ભય અને ક્રોધ મનુષ્યના મહાન જીવલેણ શત્રુઓ છે. આયુષ્યને ટૂંકાવવામાં આ બધી બાબતો યમનું કામ કરે છે. ક્રોધથી મૃત્યુ થયાના અનેક દાખલાઓ જોવા મળે છે.


૩૯.    મન મૂકીને હસવું તે જીવનનું સૌભાગ્ય છે. એટલું જ હસો કે શરીરના અણુએ અણુ કંપી ઊઠે. જોરદાર હાસ્યથી રક્તાભિસરણમાં પૂર આવે છે અને મોં લાલઘૂમ થઈ જાય છે. રોગ દૂર કરવામાં અને શરીરનું બંધારણ ઘડવામાં હાસ્ય સમાન બીજી કોઈ દવા નથી. તે કુદરતની મૂલ્ય વિનાની સાદી અને સરળ દવા છે,.


૪૦.    દરેક બાબતમાં અસંતોષ પ્રદટ કરવાથી કોઈ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. તમારાં દુઃખો, તમારી મુશ્કેલીઓ સવારે પ્રાથનાના સમયે માત્ર ભગવાન પાસે રજૂ કરો. અન્યને કહ્યા કરવાથી માત્ર નિરાશા અને હતાશા જ મળશે. સંસારને સુંદર જોવાનો દ્દષ્ટિકોણ કેળવો.


૪૧.    સ્વર્ગ અને નરક આ સંસારમાં જ છે. સ્વર્ગનું અલગ અસ્તિત્વ ક્યાંય નથી. પ્રસન્ન ચિત્ત એ જ સ્વર્ગ છે. શોક, ભય, ઉદ્વેગ અને ક્રોધથી ઘેરાયેલા લોકો આ દુનિયામાં નરક ભોગવે છે.


૪૨.    મહાત્મા ગાંધી તેમના ‘આરોગ્ય વિશે સામાન્ય જ્ઞાન’ નામના પુસ્તકના પાના નં. ૧૨૧ પર લખે છેઃ

‘આ શરીરને બધા ધર્મોએ ઈશ્વરને મળવાનું, તેને ઓળખવાનું ઠેકાણું માન્યું છે. તે દેવતાઈ ઘર કહેવાયું છે. આપણને ભાડે મળ્યું છે ને ભાડામાં આપણે ધણીને માત્ર તેની સ્તુતી કે ઇબાદત જ આપવાની છે. ભાડાખતની બીજી શરત એ છે કે તેનો ગેરઉપયોગ ન કરવો. તેને બહારથી અને અંદરથી સારું અને સાફ રાખવું. તે જેવી હાલતમાં મળ્યું છે તેવી હાલતમાં ધણીને મુદ્દત થયે પાછું સોંપી દેવાનું છે. જો ભાડાખતાની બધી શરતો પાળીએ તો ધણી આપણી મુદ્દત પૂરી થયે સામેથી ઇનામ આપે છે.’

(પાના નં. ૧૨૩)‘…. ખરું આરોગ્ય મેળવવા સારુ આપણે સ્વાદેન્દ્રિય-જીભને જીતવી જ જોઈએ. જો તેમ કરીએ તો બીજી વિષયેન્દ્રિયો પોતાની મેળે વશ રહે છે. જેણે ઇન્દ્રિયોને વશ રાખી છે તે જગતને વશ કરે છે, કેમ કે તે માણસ ઈશ્વરનો વારસ, તેનો અંશ બને છે. રામ નથી રામાયણમાં.કૃષ્ણ નથી ગીતામાં, ખુદા નથી કુરાનમાં, ક્રાઇસ્ટ નથી બાઇબલમાં, તે બધા માણસના ચારિત્ર્યમાં છે. ચારિત્ર્ય નીતિમાં છે. નીતિ સત્યમાં છે. સત્ય એ જ શિવ છે. આ પદાર્થ છૂટોછવાયો પણ આરોગ્યમાં જોવામાં આવે છે એ આ પ્રયાસનો મૂળ હેતુ છે.’


૪૩.    વૃદ્ધાવસ્થામાં આ નિયમો પાળવાનો આગ્રહ રાખોઃ

(ક) બ્રાહ્મમુહૂર્તમાં ઊઠવાનું રાખો. (ખ) સવારે નાસ્તો કરવો નહિ. બપોરના ભોજનમાં મિતાહારી બનજો. રાતના ભોજનમાં પ્રવાહી અને હલકો આહાર પસંદ કરજો. (ગ) દરરોજ બે વખત જાજરૂ જવાની ટેવ પાડો. (ઘ) કબજિયાત ઉપર વિજય મેળવવા ‘હરડે’ ફાકો. (ડ) મરચાં, મીઠા, મસાલા વિનાનો સાદો, સુપાચ્ય, સમતોલ અને પથ્ય આહાર પસંદ કરો. (ચ) અઠવાડિયામાં બે-ત્રણ દિવસ હલકા હાથે તેલ-માલિશ કરવાનું રાખો. (છ) વૃદ્ધાવસ્થામાં સંતોષી, સંયમી અને સ્થિતપ્રજ્ઞ બની પ્રવૃત્તિમય જીવન ગાળો. (જ) પરોપકારના-સેવાના-કાર્યમાં રચ્યાપચ્યા રહો. સદા કાર્યરત રહો. (ઝ) માફક આવે તેવી કસરત કરતા રહો. શક્તિ પ્રમાણે ફરવાનું રાખો. ‘ How to Live Hundred Years ?(શતાયુ કેમ થવું ?)’ ના લેખક શ્રી લૂઈસ કાર્નેરો ૮૬ વર્ષના હતા ત્યારે ૨૪ કલાકમાં માત્ર ૧૨ ઔંસ ખોરાક લેતા હતા, જે તેમના માટે પૂરતો હતો.  એમ કરતાં તેઓ ૧૦૨ વર્ષ જીવેલા. તમે પણ ઉંમર વધવાની સાથે ઓછા ખોરાકનું સંયમિત ભોજન નક્કી કરો તો દીર્ઘ આરોગ્ય ભોગવશો. યાદ રાખો કે વ્યાધિરહિત વૃદ્ધત્વ એ મનુષ્યમાત્રનો જન્મસિદ્ધ હક્ક છે.


૪૪.    તાવ અને શરદી જેવા સામાન્ય રોગોનો શાંતિથી સામનો કરો. ગભરાટ ફેલાવશો નહિ, બેબાકળા બનશો નહિ, દાક્તર પાસે દોડી જશો નહિ. શાંતિથી આત્મખોજ કરી રોગનું કારણ શોધી કાઢો. પ્રથમ ભારે આહાર બંધ કરો. ઉપવાસ કરો અથવા માત્ર ગરમ પાણી અને પ્રવાહી ખોરાક ઉપર રહો. પેટના ‘આમ’ને સાફ થવા દો. દાકતર તમને દવાને રવાડે ચડાવી દઈ, કંઈનું કંઈ વેતરી નાખી તમને દુઃખના ડુંગરમાં ધકેલી ન દે તેનું ધ્યાન રાખો. સંસ્કૃત કવિએ કહ્યું છેઃ

वैद्यराज नमस्तुभ्यं यमराजसहोदर : I

यमस्तु हरति प्राणान् त्वं तु प्राणान् धनानि च II

અર્થાત્ ‘હે વૈદ્યરાજ ! તમને હું નમસ્કાર કરું છું. તમે તો યમરાજાના સગા ભાઈ છો. યમરાજ તો માત્ર પ્રાણ લે છે, જ્યારે તમે તો પ્રાણ અને ધન બંને લઈ જાઓ છો.’


૪૫.    જો દવાઓ રોગ મટાડતી હોય તો નિષ્ણાત ડૉક્ટરો કીંમતી દવાઓ આપતા હોવા છતાં દરદી શા માટે મરી જાય છે ? કોઈ દવા મટાડી શકતી નથી. દવા તરફની આંધળી દોટે તો દાટ વાળ્યો છે. આધુનિક દવાઓથી રોગ ભલે મટે પરંતુ તે નવા રોગનાં મૂળ નાખતી જાય છે. તેથી આવી દવાનો ત્યાગ કરો.


૪૬.    આરોગ્ય અંગેના પુસ્તકો ઘરમાં વસાવો. તેમને વારંવાર વાંચો. કુદરતના કાનૂનોનો અભ્યાસ કરી તેનો અમલ કરો.


૪૭.    આ બાબતો દીર્ઘાયુ થવામાં અવરોધરૂપ છેઃ (ક) મોટી ઉંમરની સ્ત્રી સાથે સંભોગ, (ખ) રાત્રે દહીં ખાવું, (ગ) અતિમૈથુન, (ઘ) અતિઆહાર-ખાઉધરાપણું, (ડ) વ્યસનો.


૪૮.    એક સંતપુરુષ એક સોનેરી નિયમ બતાવે છેઃ

‘પાંવકો ગરમ, પેટકો નરમ, શિરકો રખો ઠંડા,

પીછે આવે દાકતર તો મારો ઉસકો ડંડા.’


૪૯.    શ્રી હર્બર્ટ સ્પેન્સર નામના એક પ્રખ્યાત આરોગ્યશાસ્ત્રી જણાવે છેઃ  ‘The whole secret of prolonging  one’s life consists in doing nothing to shorten it.’ અર્થાત્ દીર્ઘાયુ  થવા માટેનું રહસ્ય એ છે કે દીર્ઘ જીવન પ્રાપ્ત કરવામાં જે અવરોધરૂપ ક્રિયાઓ છે તે ન કરવી. મદ્યપાન, અતિઆહાર, બીડી, સિગારેટ, અનીતિમય જીવન, માદક પદાર્થોનું સેવન, આહારવિહારની વિકૃતિ વગેરે આયુષ્યનો ક્ષય કરે છે. આ દૂષણોનો ત્યાગ કરવો એ જ દીર્ઘાયુષી થવા માટનો સાચો માર્ગ છે.



 

 

શતાયુ થવાના સરળ માર્ગો – ૨

શતાયુ થવાના સિદ્ધાંતો ૧૬થી ૩૦ (ગયા અંકનું ચાલુ)

– માણેકલાલ પટેલ


૧૬.     સવારમાં ઊઠતાંની સાથે જ નિયત સમયે જાજરૂ જવાની ટેવ પાડો. ‘નિયમિત પેટ સાફ તો રોગ સાફ.’ યાદ રાખો કે ૮૦ ટકા રોગો પેટની ખરાબીમાંથી શરૂ થાય છે.

૧૭.    મહાત્મા ગાંધી તેમના પુસ્તક ‘આરોગ્ય વિશે સામાન્ય જ્ઞાન’માં લખે છે કે ‘જેટલું આપણે સ્વાદ માટે ખાઈએ છીએ તેટલું આપણા શરીરમાં દ્દશ્ય કે અદ્દશ્ય રીતે ફૂટી નીકળે છે. તેટલે દરજ્જે આપણે આપણું આરોગ્ય ગુમાવીએ છીએ અને તેટલે દરજ્જે આપણે દુઃખી થઈએ છીએ. પોષણ પૂરતું ખાવાનું રાખો.’

૧૮.     ઓછું ખાવાથી શરીરમાં સ્ફૂર્તિ અને કામ કરવાની ધગશ રહે છે. ભારે શારીરિક શ્રમ ઉઠાવવો હોય ત્યારે તેમજ ભારે માનસિક કામગીરી બજાવવાની હોય તે સમયે પેટને ઊણું (થોડું ખાલી) રાખો.

૧૯.    સવારે નાસ્તો કરવો બિનજરૂરી છે. હોજરીમાં પડેલા ‘આમ’ને પચવા માટે સવારે ચાર કલાકનો સમય આપવાની જરૂર છે. ભોજન માત્ર બે વખત જ કરવું – બપોરે અને સાંજે. દરરોજનું કામ પતાવીને ભોજન લેવાનું રાખો. ભોજન બાદ થોડો આરામ કરો.

૨૦.    ભોજનસમારંભોમાં લોકો દૂધમાં ઘણાં બધાં ફળોના ટુકડા નાખીને બનાવેલો ‘ફ્રુટ સેલાડ’ ખાય છે તેમ જ વા-સંધિવાની તકલીફવાળા શિંખડ, ખમણ, દહીંવડા, રાયતાં વગેરે ખાય છે. આનાથી ભયંકર કુપથ્ય થાય છે.

૨૧.     યથાશક્તિ આસનો કરવાથી શરીરનું બળ જળવાઈ રહે છે. શીર્ષાસન અને સર્વાંગાસન કરવાથી શરીરના સઘળા અવયવોને રુધિરાભિસરણનો વેગ મળવાથી તંદુરસ્તી જળવાઈ રહે છે.

૨૨.     ચાલવાની તેમજ દોડવાની કસરતો સાદી અને નિર્દોષ કસરતો છે. શક્તિ પ્રમાણે ચાલવાનું તેમ જ દોડવાનું રાખો. દોડવીર ઝીણાભાઈ નાયક કહે છે કે ‘દોડવાથી આયુષ્ય વધે છે.’ તેઓ ૭૪ વર્ષના થયા છતાં કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધી ૭૦૦૦ માઈલ દોડતા ગયા હતા. તમે પણ દોડવાની કસરત કરો. જે લોકો બહાર ખુલ્લામાં દોડવા ન જઈ શકે તેમણે ઘરમાં ‘સ્પૉર્ટ રનિંગ’ કરવું. એટલે કે એક જ જગ્યાએ દોડ્યા કરવું. દરરોજ ૩૦-૪૦ મિનિટ દોડવાનો મહાવરો કેળવવો. કેમ કે દોડવાથી આયુષ્યમાં ચોક્કસ વધારો થાય છે. દોડવાથી મેદ વધતો નથી. પેટની ફાંદ ઊતરે છે, વજન ઓછું થાય છે તેમ જ કટિપ્રદેશના અવયવોને જોરદાર હલનચલનની કસરત મળતાં યકૃત અને જઠર શક્તિશાળી બને છે. દોડનારાને હ્રદયરોગ, મીઠી પેશાબ, લોહીનું ઊંચું દબાણ કે સંધિવા જેવા રોગો થતા નથી.

૨૩.     જ્યારે થાકેલા હો, વધુ કામથી કંટાળી ગયા હો ત્યારે કસરત ન કરતાં માત્ર આરામ કરો. તંદુરસ્તી મેળવવા બીમાર વ્યક્તિએ પૂરતો આરામ કરવાની જરૂર છે. કસરત એ બીમારીનું કારણ શોધી કાઢી તેનો ઈલાજ કરો. તમે તમારી જાતના દાક્તર બનો અને નીરોગી રહો.

૨૪.    નાકથી શ્વાસ લો. નાકમાં વાળનાં ગૂંચળાં આવેલાં છે તેમાંથી ગળાઈને, જરૂરી ગરમી પ્રાપ્ત કરીને, ચોખ્ખી હવા ફેફસાંમાં પ્રવેશ કરે છે જેથી ચેપી રોગ થતા નથી. દમ અને ક્ષયના દર્દીએ નાકથી જ શ્વાસ લેવો. ફરવા જાઓ ત્યારે ચાલતાં-ચાલતાં વાતો કરવી નહિ, મોઢું બંધ રાખવું, જેથી હવાનાં જંતુઓ ફેફસામાં પ્રવેશી શકે નહિ.

૨૫.    છાતી આગળ પડતી રાખીને અને દ્દષ્ટિ દૂર રાખીને ટટ્ટાર ચાલવું. દૂરના ટાવર, થાંભલા, ઝાડ, વનરાજિ તરફ દ્દષ્ટિ રાખીને ચાલવું.

૨૬.     મહાત્મા ગાંધીજી કહે છે કે ખેડૂતની માફક ૮ થી ૧૦ કલાક શ્રમ-મહેનત કરો. તમારું જીવન શ્રમયુક્ત બનાવો.

૨૭.    ખુલ્લી હવામાં દરરોજ ક્રિકેટ, હુતુતુતુ, ખોખો, કબડ્ડી, વૉલીબૉલ, ફૂટબોલ, ટૅનિસ, બૅટમિન્ટન, પોલો, હોકી જેવી રમતો રમવાનો મહાવરો રાખો.

૨૮.     પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાં થઈ ગયેલા આયુર્વેદાચાર્ય ‘ચરક’ના નીચે લખેલા શબ્દો યાદ રાખોઃ

‘નિયમિત યોગાસનો, કસરત અને વ્યાયામ કરનાર વૃદ્ધ હોય તો ફરીથી યુવાન બની શકે છે. તે કાયાકલ્પનો કીમિયો તેમજ દીર્ઘાયુ અને નીરોગિતાની અદ્દભૂત જડીબુટ્ટી છે. વૃદ્ધાવસ્થા રોકવાનો અને ફરીથી યૌવન પ્રાપ્ત કરવાનો જો કોઈ રામબાણ-અદ્દભૂત ઈલાજ હોય તો આ જ છે.’

૨૯.    તમે નિવૃત્ત થયા હો, કંઈ જ કામ ન કરતા હો અને આખો દિવસ બેસી રહેવાનું હોય તો ઝૂલતી ખુરશી (Rocking chair)વાપરો. ખુરશી આગળપાછળ હાલવાથી રુધિરાભિસરણને સહાય મળે છે.

૩૦.    માથામાં તેલ નાખતી વખતે માથાના બધા અવયવોને ખૂબ ટપારો. દરરોજ કાન, નાક, આંખ, ગરદન તથા હડપચીને મસાજ, સાધારણ ટપારવાની, થાબડવાની ક્રિયા કરો. આમ કરવાથી રુધિરાભિસરણને વેગ મળશે. આંખે મોતિયા આવશે નહિ. સ્મરણશક્તિ તેજ રહેશે તેમજ ઉંમર વધવા સાથે કાનની બહેરાશ આવશે નહિ.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

‘સો વર્ષ નીરોગી રહો’  પુસ્તકમાંથી સાભાર

 

શતાયુ થવાના પાયાના સિદ્ધાંતો

–        માણેકલાલ મફતલાલ પટેલ

સતત નીરોગી રહી, દીર્ઘાયુ થવું એ પણ એક સાધના છે, કળા છે. એ માટે પાયાના ૪૯ કાનૂનોનું પાલન કરવાનું છે. વાચકોના સર્વાંગી માર્ગદર્શન માટે અહીં સંક્ષેપમાં રજૂ કરવામાં આવે છેઃ

૧.      અજીર્ણ ન થાય તે માટે ભરપેટ જમો નહિ. ખાવાપીવામાં નિયમન રાખો. દાબીને જમવાનું ટાળો.


૨.      દરરોજ બને તેટલો પ્રવાહી ખોરાક લો. પાણી, છાશ, લસ્સી, મલાઈ વગરનું સેપરેટ દૂધ (સ્કીમ્ડ મિલ્ક), ગાજરનો રસ, ફળનો રસ, ભાજીનો રસ, ગોળ અને લીંબુનું શરબત તેમજ ઠંડા પાણીમાં મધ અને લીંબુ નાખેલું પીણું પીઓ.


૩.      આરોગ્યને પોષક અને પથ્ય ખોરાક પસંદ કરો; તાજો અને રાંધેલો ખોરાક લેવાનું રાખો કારણકે તે સુપાચ્ય હોય છે.


૪.      ચરબીયુક્ત તેમજ તળેલો ભારે ખોરાક લેવાનું ટાળો. શાકભાજી સાથેનો સાદો આહાર પસંદ કરો. મીઠાઈનો જૂજ ઉપયોગ કરો.

૫.     ભોજનમાં ૨૫ ટકા શાકભાજી અને ૨૫ ટકા ફળફળાદિનો સમાવેશ કરો. શાકભાજીનું કચુંબર કાચું-પાકું કરીને દહીં સાથે ખાઓ.


૬.      ભોજન પહેલાં શક્ય હોય તો આદુનો રસ સિંધાલુણ અને લીંબુ નાખીને પીઓ. એ ક્ષુધાપ્રદીપક છે. ભોજનમાં આદુની કાતરી કચુંબર સાથે ખાવી. દાળશાકમાં લીંબુ નિચોવો. અનુકૂળ આવતી હોય તો ભોજન બાદ અમૃતતુલ્ય છાશ પીવી જોઈએ.


૭.      ભોજનમાં ચટાકેદાર મરીમસાલાનો ઉપયોગ બિનજરૂરી અને આરોગ્યને નુકસાનકારક છે. વધુ પડતું મરચું મોં અને હોજરીને બાળે છે. મીઠું અનાજ તેમજ શાકભાજીની કુદરતી મીઠાશને હણે છે.

મરચાં (લીલાં તેમજ સૂકાં), મીઠું, હળદર, રાઈ, મેથી, ધાણાજીરું, હિંગ વગેરે મસાલા સ્વાદની ખાતર લેવામાં આવે છે. આમાંના એકેય મસાલા શરીરને પોષણ આપતા નથી. મસાલા વિનાનો કુદરતી સ્વાદવાળો આહાર લેવાનો પ્રબંધ કરો. ખોરાક બરાબર પકાવીને પાચન થાય તેટલો નરમ કરીને લેવાનું આયોજન કરો. યુરોપ, અમેરિકા તેમજ આફ્રિકાવાસીઓ આવા મસાલાનો ઉપયોગ કરતા નથી.

રાંધેલા ખોરાકમાં (ઉપરથી) મીઠું નાખશો નહિ. એથી ખોરાકનાં કુદરતી સત્વોનો નાશ થાય છે. મીઠાનો ઉપયોગ સ્વાદ પૂરતો જ કરો. આહારમાં મીઠું બિનજરૂરી છે. (મહાત્મા ગાંધી ‘આરોગ્ય વિશે સામાન્ય જ્ઞાન,’ પાનું ૪૯)


૮.      કાચાં – વગર રાંધેલા – શાકભાજી ખાસ ખાવાનું રાખો. કાકડી, સૂવાની ભાજી, લૂણી, સરસવની ભાજી, મૂળા, મોગરી, બીટ, કાંદા, લીલું લસણ, લીલા કાંદા વગેરે થોડા પ્રમાણમાં કાચાં લેવાં. કઠોળ ભરડ્યા વિના પાણીમાં પલાળીને, ફણગાવીને કાચાં ખાવાથી જરૂરી વિટામિન ‘બી’ મળી રહે છે. ખાસ કરીને મગ, ચણા અને અડદ પલાળીને દરરોજ સવારના ચાવીને ખાવાથી બધાંજ વિટામિનોની ઊણપ પૂરી થાય છે. ફણગાવેલાં કાચાં કઠોળ બેનમૂન આરોગ્યપ્રદ ટૉનિક છે.


૯.      મોસમનાં ફળ ખાવાં આરોગ્યદાયક છે. કેરી, જાંબુ, પપૈયા, બિજોરું, ખાટાં લીંબુ, મોસંબી, નારંગી, સફરજન, ટેટી, તરબૂચ વગેરે ફળો સવારના લેવાં વધુ સારાં છે.


૧૦.    ચૂનાનો ક્ષાર (કૅલ્શિયમ) બાળક અને કિશોરનાં હાડકાં અને શરીરના બંધારણ માટે જરૂરી છે. દૂધ, ફળ અને લીલાં શાકભાજીમાં એ પૂરતા પ્રમાણમાં મળી રહે છે. શરીરને જરૂરી ક્ષાર મળી રહે તે માટે દૂધ, ફળ અને શાકભાજીનો ખોરાકમાં છૂટથી ઉપયોગ કરો. મીઠામાંથી આવા ક્ષારો મળતા નથી.


૧૧.     ખોરાકમાં ખાંડનો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછો કરો. ખાંડમાં કોઈ પોષક તત્વો નથી. તેને બદલે મધ, દેશી ખાંડ, ગોળ, સૂકા મેવા, ખજૂર, ગ્લુકોઝ, તાડનો ગોળ વગેરે વાપરી શકાય.


૧૨.     જમતી વખતે  આ પાંચ બાબતોનો અમલ કરોઃ (ક) પ્રથમ કોળિયા સાથે એક ચમચી હિંગાષ્ટક ચૂર્ણ અથવા બે ચમચા આદુનો રસ લીંબુ અને મીઠું નાખીને લો. (ખ) લસણ, જીરું, અજમો, મેથી, લીંડીપીપળ, સૂંઠ, ગંઠોડા, સિંધાલુણ અને લીંબુની ચટણી લો. (ગ) મગનું ઓસામણ પીઓ. (ઘ) લસણની પાંચ કળીઓ ખાઓ. (ચ) ભોજનને અંતે લીંબુનું શરબત અગર તાજા દહીંની છાશ પીઓ.


૧૩.     સવારના ચા-કૉફીના ઉકાળા પીવાને બદલે ગરમ પાણીમાં ગોળ અને લીંબુનો રસ નાખી પીઓ અથવા તુલસીનો ઉકાળો પીઓ.

૧૪.    દસ્ત સાફ લાવવા માટેનાં આસનો અને કસરત કરો. તમારા શરીરની પ્રકૃતિને જે કસરત અને આસનો માફક આવે તે દરરોજ કરતા રહો.


૧૫.    કબજિયાત ભગાડવા દરરોજ હરડે ફાકો. ફળ પાકીને ખરી પડે તેટલી આસાનીથી મળ ખરી પડે તેવું આયોજન કરો.                                   (અપૂર્ણ)

‘સો વર્ષ નિરોગી રહો’માંથી સાભાર.