Category Archives: Narhari Bhatt

મહેંદી તે વાવી આંગણે…

 મહેંદી

મહેંદી તે વાવી આંગણે, એના રંગો ઊભરાય તંનમાંય રે,

                                                   મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

નાનો બાંધવડો લાડકો એ તો લાવ્યો મહેંદી કેરા છોડ રે,

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.                                    

વાટી ઘૂંટીને ભર્યો વાડકો બેની, રંગી લ્યો હાથ અને કોડ રે,

                                                     મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી મૂકીને બેની, ચાલશું, જાશું ઉમિયા માતાજીને દ્વાર રે,

                                                      મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

પૂજન કરી માડી, માંગશું દેહ નરવો આ કરજો અપાર રે,

                                                    મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

માતા પ્રસન્ન થઈ બોલિયાઃ તમે હૈયામાં રાખજો હામ રે,

                                                   મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

વાટીને મહેંદી ચરણ બાંધજો નકી શીતળામાં થાશે આરામ રે,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

કાળા નાગણશા કેશ, વળી બેની નખને વધારવા કાજ રે,

                                                 મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી ઘૂંટીને એનો લેપ બ્હેનબા, કરજો ઉપાય તમે આજ રે,

                                                       મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

વેરણ થઈ જાય કદી નીંદ બ્હેનડી, મનડું વિચારે ચડી જાય જો,

                                                          મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

ઓશિકે રાખ્યે એનાં ફૂલો ફોરમતાં, અનુભવ શાંતિનો શો થાય રે,

                                                              મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી મૂકી પાટા બાંધજો જ્યારે દેહે, નયને દાહ થાય રે,

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

ગરમી, પ્રમેહ, લૂ, ખોડોને ચર્મરોગ એનાથી દૂર થઈ જાય રે,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી-રસ-સાકર-જળ મેળવી એને પીએ સવારના રોજ જો,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

શુક્ર-શ્રાવ સાવ થશે દૂર એમને હૈયે આનંદના ઓજ જો !

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––

(‘ઔષધીગાન’માંથી)

Advertisements

આદુની ધૂન મને લાગી ગઈ.

આદુ                           સ્વ. નરહિભાઈ ભટ્ટ

–––––––––––––––––––––––––

ધૂન મને લાગી ગઈ, ધૂન મને લાગી ગઈ, 

આદુ પ્યારા, ધૂમ મને આજ તારી લાગી ગઈ.

તીખું અને ઉષ્ણવીર્ય, માની ગરમ લીધું,

ગુણવાળું વીર્ય મહીં અજીરણમાં દીધું;

જઠરાગ્નિ તેજ થતાં ભૂખ ભારે લાગી ગઈ….. ધૂન મને.

વાયુ ને કફના સૌ રોગ હરી લેતું,

ઊલટી ને શ્વાસને ભીંસ ખૂબ દેતું;

સોજા ને દમતાં જોઈ ધૂન મને લાગી ગઈ…..ધૂન મને.

ઉધરસને સળેખમ રાત દિવસ પીડે,

કફ ને વાયુને રોગ બાથ ખૂબ ભીડે;

આદુ મધ સાથ ભાળી સવારી એની ભાગી ગઈ…..ધૂન મને.

દાળમાં મસાલા કર્યા, ભર્યા ખૂબ ભાવથી,

શાક રસાદાર કર્યુ મેથીના વઘારથી;

ચટણી જોઈ આદુ તણી મજા ઓર આવી ગઈ…..ધૂન મને.

તનડાના રોગમાં સૂંઠ સદા સારી લેવી,

મનડાના રોગોમાં બ્રાહ્મી ભલી દેવી;

આદુ-સૂંઠ એક જાણી સુધ મને લાગી ગઈ…..ધૂન મને.

તૃષા હરનાર દ્રવ્ય પોષક જે ગમતું,

રુચિકર ને સ્ફુર્તિપ્રદ દિલમાં શું રમતું !

પીતાં શરબત એનું તાજગી શી જાગી ગઈ !…..ધૂન મને.

આંબલી ને ગોળ સાથે, કોથમીર આવે,

લીંબું ને લસણ સાથ, મરચાં તો ભાવે;

ચટણી ચટકદાર બની, રોગભીતિ ભાગી ગઈ !…..

ધૂન મને લાગી ગઈ !

–––––––––––––––––––––––––––––

(‘ઔષધિગાન’માંથી)

 

અરીઠી

અરીઠી

– સ્વ.નરહરિભાઈ ભટ્ટ

(ઢાળઃ પહેલું પહેલું મંગળિયું વરતાય રે !)

‘જાઓ ઝટ, અરીઠીને લઈ આવો રે,

રમિલાનું મસ્તક એણે ધોવડાવો રે.

ખોડો થયો, નથી કેમે કરી જાતો રે,

અરીઠીથી ભલી પેરે તો ધોવડાવો રે.’

‘બેની, અરે ! આમાં તે શું નવું દીઠું રે?

શેમ્પુ છોડી તૂત તમે કાં લીધું રે ? !

તમે બેન, અર્થનાં છો બહુ લોભી રે !

જાણું તમને જૂના જમાનાનાં મોભી રે !’

‘બેની ! રંગ નવી દુનિયાનો ન માણ્યો રે,

મિથ્યા માનવજન્મ તમે ગુમાવ્યો રે !’

નગોડ

નગોડ

– સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ

‘‘નગોડ બેની, શું વિચારો વાત જો,

શાને રે કાજે આવી અહિંયાં વસ્યાં ?’’

‘‘જોતી રહી છું રોગીજનની વાટ જો,

નિરોગી થાવા ને નરવીર આવતા.

શ્રદ્ધા, ધીરજ રાખી હૈયે હામ જો,

આવો ને નરવીરો સંકટ ટાળવા.

ધોળી, કાળી, ‘કતરા’ નામે ઓળખો,

નીલપુષ્પી ને સોફાલિકા મુજ નામ છે.

તીખી, કડવી, તૂરી ને વળી લૂખી જો,

વાયુ. કફહર જઠરાગ્નિને વધારતી.

સ્મૃતિ, મેઘા, નયનોને એ હિતકારી જો,

કેશ વધારી વર્ણને ઊજળો રાખતી.

 ધોળાં ફૂલવાળી આ મારી બેન જો,

વિદારતી એ જંતુ બધાંને ખંતથી.

પ્રદર, આફરો, સોજા, વાયુ હોય જો,

કાળાં ફૂલવાળી, એ સૌ સંહારતી.

પિત્તશામક ને પથ્યભરેલી કહેતાં જો,

ઝાઝેરી આવું ના અન્યના કામમાં.

ગુણ મારા સમજીને હોંશે સેવજો,

એવું કહીને કતરા મૌન હસી રહી !

આકડો

આકડો

– સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ

(ઢાળઃ આવી આવી વગડા વીંધી વેલ જો,)

અમે ગયા’તા અંજનીસુતને દ્વાર જો,

માળાઓ દીઠી રે આકના ફૂલની.

સંશય પ્રગટ્યો મારા અંતર માંહ્ય જો,

પૂછી રે બેઠો હું બજરંગદેવનેઃ

‘ઓ દાદાજી ! ત્યજી સુગંધી ફૂલોને,

શાને રે મોહ્યા છો આકના ફૂલમાં ?!’

વળતી બોલ્યા વાયુ તણા સંતાન જો,

સંભળાવ્યા દાદાએ ગુણ-ઉપયોગ સૌઃ

‘કડવો, તીખો, લૂખો, રેચક આક જો,

પડકારે કફ-વાયુ-દમનાં વિષને.

કમળો, ઉધરસ, મેલેરિયા ને ખોડો જો,

કોલેરા, સોજા ને પેલી આંચકી.

પર્ણો લેજો, લેજો પય પણ આકના,

સમજીને લેજો રોગીને તારવા.

હાથીપગું, વધરાવળ, શિરદુખાવામાં,

પર્ણોને બાંધો રે દિવેલ સંગમાં.

ખેતર વગડે ઊભો આ ગુણકારી જો,

નીરખવા તમને તો ફુરસદ ના મળે.

ગુણથી મોહ્યા, રૂપથી ના અંજાયા જો,

માળાઓ ધારી છે એથી કંઠમાં.

સરજી પ્રભુએ ઔષધિ જીવને કાજ જો,

માનવ કેવો વિસરી બેઠો એમને !!’

વંદન કરીએ અંજનીસુતને પ્રેમથી,

સંદેશો આ સુણતાં ધન્ય થયાં અમે !

અરડુસી ઘરઘરમાં વાવો !

અરડૂસી

–    સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ

 

અરડૂસી છે ઉપકારી,

મૂલ્ય એનું છે નહિ ભારી;

હિત હૈયે સહુનું એને,

સેવો બહુ ભાવથી તેને…..કડવી.

 

વિસાર્યા અરડૂસી માડી,

ભૂલ હવે છેક સમજાણી,

ક્ષમા, બાળક જાણી કરી દે,

તારા ગુણ તનડે ભરી દે…..કડવી.

 

સીમ, શેઢે  રોપવા, માડી !

ખાતર-પાણી ધરવાં દા’ડી.

પ્રેમભરી જતન કરીએ

અમારો દ્વઢ નિશ્ચય એ ! કડવી.

 

‘હાક…છીક !’ શરદી થઈ છે !

ભારે મોટી શરદી થઈ છે !

બે ચમચી અરડૂસી-રસ,

ઉમેરો તુલસીનો રસ !

મધ સાથે રંગ જમાવો,

સવારે ને સાંજે પાવો…..કડવી.

 

અલવિદા કહો શરદીને

યાદ કરો અરડૂસીને !     કડવી.

અઘેડો

અઘેડો

વેદકાળથી યજ્ઞમાં અઘેડો વપરાય,

વનસ્પતિ શિરોમણિ તેથી એ કહેવાય.

                                               હળવો, કડવો ને લૂખો, વાયુ, કફ હરનાર,

                      નાશ કરી રોગો બધા, કાંતિનો દેનાર.

                     લાવો મૂળ અઘેડીનું પુષ્યનક્ષત્ર માંય,

                       લાલ સૂતરથી ગાંઠીને બાંધો દર્દીની બાંય.

                            તરિયો તાવ મટી જશે, દર્દીને સુખ હોય,

                              સાચું શોઢલજી કહે, અનુભવ સૌ કરી જોય.

                                 વંધ્યત્વદુઃખ અતિઘણું નારીને મન હોય,

                                    પથરા દેવ ગણી પૂજે, ઇચ્છા પૂરી ન હોય.

                                દૂધ સાથે અઘેડીનું, મૂળ ઘસીને કોઈ

                                   પીવે રસ આનંદથી ઋતુમતી જે હોય,

                                        શોઢલ વાણી ઉચ્ચરે, ગર્ભવતી તે હોય.

                                           મૂષક, વૃશ્વિક, સર્પનું, શ્વાનતણું વિષ હોય,

                                           કોલેરા, સોજા, વળી મસા, શિરઃશૂળ હોય,

                                            દૂધ, છાશ અનુપાનમાં લઈ શકે સૌ કોઈ.

                                                      ક્ષુધા, તૃષા, જ્વર ને વળી, દ્રષ્ટિમાંદ્ય, કૃમિ હોય,

                                          વિકાર સઘળા દૂર કરે ભરેલ તનમાં હોય.

                              – સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ

વનસ્પતિ–પ્રેમી નરહરિભાઈ – ભાગ ૨.

    પરિચય – શ્રી જુગલકિશોર.

એમની વનસ્પતી વીષયક કવીતાઓ વાંચતાં લાગે છે કે તેઓ વનસ્પતી સાથે વાતો કરે છે. તેની બોલી તેઓ જાણે કે સાંભળે છે ને સમજે છે…તેમનું વનસ્પતી સાથેનું આત્મસાત્ય જાણવા જેવું છે. જો કે આ વનસ્પતીગાન જ્યારે સર્જાયાં ત્યારે તો તેઓ મોટે ભાગે પથારીવશ જ હતા. કલ્પનાના સહારે, સુક્ષ્મદેહે તેઓ વનસ્પતી પાસે જઈ પહોંચ્યા હોય કે જાણે ખુદ વનસ્પતી જ એમની કને આવીને કાનમાં કહી ગઈ હોય ! તેમને તો આવી કશી વાતે રસ નથી. તેઓ તો કહે છે કે આ ગીતો “રામે લખાવ્યું છે, મારું કશું નથી.”

વનસ્પતી–ગીતોમાં એમનો અભીગમ પ્રધાનતઃ વનસ્પતીની વંદનાનો રહ્યો છે. ધન્વન્તરી દેવને તેઓ ઈશ્વરના પ્રતીક રુપે જુએ છે, ને કહે છે –

“આવ્યા આવ્યા ધન્વન્તરીજી આવ્યા જો, આવ્યા લઈને સાથે અમૃતકુંભને.

સીંચ્યાં સીંચ્યાં વનવગડાની વાટે જો, સીંચ્યાં રે પ્હાડોને, પર્વતખીણને.

હરખે સીંચ્યાં ઉર્વી કેરા ઉરમાં જો, સીંચ્યાં એણે વાવ–કૂવા ને સાગરો.”

અમૃતકુંભમાં જે પ્રવાહી છે તે ફક્ત અમૃત નથી એવું સમજાય છે. જાણે વનસ્પતી ખુદ પ્રવાહી રુપે, રસ રુપે ધન્વન્તરીના કુંભ દ્વારા જગતમાં આવી છે ( કે પછી વનસ્પતીનો રસ એ જ અમૃત છે !) ગીતાના ૧૫મા અધ્યાયમાં ઉલ્લેખાયા મુજબ વનસ્પતીને તેઓ ચંદ્ર અને ધરા દ્વારા પ્રગટેલી, રસરુપ સૃષ્ટી તરીકે તેમની કવીતાઓમાં અવારનવાર નીરુપે છે.

એમની રચનાઓમાં સાગરમંથનમાંથી પ્રગટેલા અમૃતનો ઉલ્લેખ આવતો જ રહે છે. આ એ જ અમૃત છે જે માનવ અને પશુપક્ષી સૌ જીવોના શરીરની સુખાકારી અને જીવનસમૃદ્ધી સુધી વહેતી રહે છે.

માનવીને તેઓ વારંવાર આ ઉત્તમ અને દીવ્ય ઔષધીઓની આરાધના કરવા સમજાવે છે. ઉપાલંભથી તો ક્યારેક વીનંતીથી માનવને તેઓ વનસ્પતી તરફ વળવા સુચવે છે. પોતે અધુરા પડે છે ત્યારે તેઓ વનસ્પતી દ્વારા માનવબાળને કહેતા સંભળાય છે –

“ રમવા ઝૂમવા આવો માનવબાળ સૌ, વન–ઉપવન ને વનરાજીના સંગમા.

બાંધી ઝૂલો વડલાકેરી ડાળે જો, ઝૂલો રે વૃક્ષોની શીતળ છાંયમાં.”… … … 

એટલેથી ન અટકીને તેઓ કહેવડાવે છે વનસ્પતી દ્વારા, કે –

બોલ્યાં બાવળ, અરડૂસી અઘેડો જો, સાથે રે તુલસી, આવળ ને લીમડો…”

આ સાથે તેમાં તુલસી, શતાવરી, શરપંખો, કળી ભાંગરો, વ્હાલી નીર્મળી ઉપરાંત રૂડો પીંપળ અને પાલખડી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે ! માનવબાળને પોતાના તરફ આકર્ષવા –

“સફેદ, પીળાં, જાંબુડિયાં છે પુષ્પો જો, તોરણિયાં બાંધ્યાં રે લીલાં પાનથી.”

બાકી રહે તે પક્ષીઓ પુરું કરે છે –

“કોયલ, મેના સૂર મીઠા સંભળાવે જો, નાચે નાચે મયૂરો ઢેલડ સંગમાં.

સ્વાગત કરતાં બોલ્યાં અમૃતવાણી જો, ભલે પધાર્યાં લાડકડાં અમ આંગણે !

પીરસ્યા છે રસથાળો, માણો, ભાવે જો, મહેમાની માણો રે આદરભાવથી,”

વનસ્પતીનો ઉપયોગ કરવાની બાબતમાં કવીજીવને “ઉપભોગ’ અભીપ્રેત નથી. દીવ્ય ઔષધીઓનો ઉપભોગ ન હોય. વનસ્પતીના સદુપયોગની વીધી પણ તેઓ જ બતાવી આપે છે –

“સામગ્રી પૂજનની લઈ, પૂજવી રહી એ ઔષધી; લેવું નિમંત્રણ ભાવથી,

આવીશ લેવા ઔષધી. બીજે દિવસ જઈ નમ્રતાથી લાવવાની ઔષધી.”

વનસ્પતી સૃષ્ટી માનવ અને સઘળા જીવોના કલ્યાણ માટે હોવા છતાં મનુષ્ય વનસ્પતીને ભુલી રહ્યો છે તેની વેદના પણ નરહરિભાઈ કવીતાઓમાં વારંવાર પ્રગટ કરે છે –

“ ઔષધિ ફાલી ફળ, ફૂલ, મૂળ ને પાનથી, ભૂલ્યો રે, ભૂલ્યો ગુણ એના, માનવી !”  

પરંતુ વનસ્પતીનો ભાવ તો માનવ પ્રત્યે વાત્સલ્યનો છે. છોરું કછોરું થાય, પણ કાંઈ માવતર કમાવતર થોડાં થાય ?!  તેથી કહે છે –

“વિસર્યાં અમને માનવ કેરાં બાળ જો, નથી વિસાર્યાં અમે તમોને, માનવી !

ક્ષમા કરે બાળકને એનાં તાત જો, એમ વિસારી અમે તમારી ભૂલને !

સદૈવ રહેજો તમે અમારી સાથ જો, દિવ્ય બની જીવન સંગાથ નિભાવવા.”

શ્રી નરહરિભાઈ હવે તેમની જીવનયાત્રા એંશીના દાયકાના અંતની નજીકમાં જોઈને માનવજાત માટે શતાયુની આશા રાખે છે. સો વરસની જીંદગી માટેનો તેમનો આદર્શ શો છે ? –

“શત શત વર્ષો સુધી જીવવું ગમે, રોગ પજવે નહિ એવું જ્ઞાન ગમે.

જોઉં પુત્રના પુત્રનું મુખ પ્યારું, ઘર ઉલ્લાસે ભર્યું ભર્યું રહેજો મારું.

મારાં અંગ–ઉપાંગો સુદૃઢ રહે, શુદ્ધ અંતરમાં સદા હરિ નામ વહે.

મારાં વાણી–વર્તન સદા એક રહે, જેમ સરિતા નિર્મળ સદા વહેતી રહે… …

વ્હાલા, વિનતી કરું પ્રેમે સુણજો તમે; અંતકાળે લેવા આવી રહેજો; ગમે !”

માનવસેવાના વ્રતધારી, વનસ્પતીની સમગ્ર સૃષ્ટીના ચાહક ને ગાયક તથા પ્રભુપ્રીતીને જીવનમાં વણી બતાવનાર શ્રી નરહરિભાઈને પ્રશ્ન પુછાયો, કે પ્રથમ મીલ કામદાર તરીકે, પછી સેવાદળના સૈનીક રુપે, ત્રીજે પગથીયે ઔષધીના પ્રેમી તરીકે ને ચોથા ચરણમાં એના ગુણગાયક તરીકે તમે પ્રગટ્યા. હવે આગળ શું ?!

જવાબમાં તેઓને આગળ કોઈ કાર્યની ઝંખના નથી. તેઓ આ દેશના લોકો માટે આરોગ્ય ઝંખે છે. આધુનીક સારવાર મોંઘી થઈ છે, દોહ્યલી બની છે ત્યારે વનસ્પતી પાસે જઈને આપણું, લોકનું ને દેશનું કલ્યાણ થાય તેવી શુભેચ્છા પ્રગટ કરે છે. આપણે તેમને તેમની કલ્પના મુજબ શતાયુ ઈચ્છીએ !

અસ્તુ.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

(તેઓ લગભગ ૯૪ વર્ષ જીવ્યા. છેક સુધી કાવ્યોનું ને પુસ્તકોનું પરીશીલન કરતા રહ્યા. એમનાં બાકી રહેલાં કાવ્યોનું સંપાદન સ્વતંત્ર રુપે કરવાનુ મારે ભાગે આવ્યું ત્યારે એમની પાસે બેસાડીને એ કાર્યને સંપન્ન પણ કરાવીને ગયા !! બીજા ભાગ વખતે શોભનજી પણ નહોતા. ‘જીવનસ્મૃતિ સ્વાધ્યાય મંદિર’ના પ્રકાશન હેઠળ શ્રી મનુ પંડિત દ્વારા મારા એ સંપાદનને મુર્તરુપ અપાયું હતું. – જુ.)

ઔષધિગાન ભાગ – ૨

પ્રકાશકઃ શ્રી મનુ પંડિત

જીવનસ્મૃતિ મંદિર, ૧૭ – વસંતનગર સોસાયટી, મણિનગર, અમદાવાદ –૮.અમદાવાદ.

 

 

૮૯મે વર્ષે વનસ્પતિ વિષયક ૨૦૦ કાવ્યોના સર્જકઃ નરહરિભાઈ !

માનવસેવા, વનસ્પતીપ્રેમ અને ઈશ્વરભક્તીનું સંયુક્ત ગાન એટલે –

સ્વ.શ્રી નરહરિભાઈ ભટ્ટ      

– સંક્ષીપ્ત પરીચયઃ  જુગલકીશોર

–––––––––––––––––––––––––––––––––––

 “વંદું છું હું વનસ્પતી, ઔષધીઓ દેનાર,

આયુષ, બળ ને જ્ઞાન દઈ, કરતી બુદ્ધીમાન.” 

આવી વનસ્પતીને હંમેશાં લાખ લાખ વંદના કરતા ને સતત વનસ્પતીનું ૠણ અનુભવતા શ્રી નરહરીભાઈ નારણભાઈ ભટ્ટ ગામડાગામના એક સીધાસાદા માનવી. દહેગામ તાલુકાના ખાનપુર ગામમાં ૧૯૧૭ આસપાસ જન્મ. ગળથુથીમાં જ આયુર્વેદની ભક્તી પામેલા નરહરિભાઈનું જીવન અને કવન માનવસેવા, વનસ્પતીપ્રેમ અને ઈશ્વરભક્તીથી ઉભરાય છે. 

અમદાવાદમાં ટેક્ષ્ટાઈલ મીલના કામદાર તરીકે જીવન વીતાવનાર શ્રી નરહરિભાઈમાં રહેલી શક્તીઓ તક મળતાં જ પ્રગટ થતી રહી. મીલકામદાર તરીકે તેઓ ગાંધીજીએ સ્થાપેલા મજુર મહાજન સંઘમાં સીધા સંકળાયેલા હતા જ. પરંતુ તેમની સેવાભાવનાએ તેમને સેવાદળના સૈનીક તરીકે સક્રીય બનવાની તક ઝડપી લીધી. આને કારણે તેમને શ્રમીક જગતમાં નામના પણ ઘણી મળી.  સેવાદળને કારણે જ તેઓ કામદાર વીમા યોજનાની સલાહકાર સમીતીના સભ્ય બન્યા. એ જ કારણસર ‘મજુર સંદેશ’ નામના સંસ્થાના મુખપત્ર દ્વારા કવી રુપેય ખ્યાતી પામ્યા. 

તેમનો બીજો ગુણ  તે વનસ્પતીપ્રેમ. નાનપણથી જ તે બંધાયો હતો. ગામડામાં ખેતરનાં કામોમાં કોઈને દાતરડું કે કોઈ સાધન વાગી જાય ત્યારે હાથવગા ઉપચારમાં યોજાતા ઘાબાજરીયું કે કુકડવેલના ચમત્કારોથી તેઓ અભીભુત થયેલા. 

એવામાં પંદરેક વરસની ઉંમરે ગાંધીજીએ લખેલી પુસ્તીકા ‘આરોગ્ય વિષે સામાન્યજ્ઞાન’ તેમના વાંચવામાં આવી. તેની અસરમાં તેમણે સાજા રહેવાની ને માંદા ન પડવાની વાત જાણી ને કોઠે કરી લીધી. દીનચર્યા અને ૠતુચર્યાનું સ્થાન તેમના જીવનમાં કાયમી થઈ ગયું. 

સેવાદળમાં હતા ત્યારે વીમાયોજનાના દવાખાનાના એક વૈદ્યરાજ શ્રી પુરુષોત્તમ જાનીનો કટાક્ષ“સેવાદળમાં રહેનારાએ આવા માંદલા શરીરે ન જીવાય. આવો મારી સાથે ને નરવા બનો.”તેમને અખાડામાં જતા કરી દે છે. પછી તો આયુર્વેદનું વાચન પણ વધતું જ ગયું.   

પણ યરવડાની જેલમાં હતા ત્યારે એમને એક બીમારી વળગી. બરોળ વધી. કોઈ ઉપચાર કારગત ન નીવડ્યા, એવામાં એમને કોચરબ આશ્રમ નજીકના મનુવર્યજી પાસે યોગની તાલીમ મળી. એને લઈને એમનો એ રોગ મટ્યો. પણ છેક ૧૯૬૭–’૬૮માં સાયકલ પર વાગવાથી ઘુંટણની ઈજા ભોગવવાની આવી જેણે એમને એક નવી જ દીશાનું પગરણ માંડી આપ્યું અને તેઓ ઔષધીય વનસ્પતીઓનાં ૨૦૦ જેટલાં કાવ્યો લખી શક્યા !! 

ઘુંટણની બીમારી તો એમને મીલમાંથી રાજીનામું આપવું પડે તે હદે લઈ ગઈ. કોઈ ઉપાય ન થયો ત્યારે વીમા યોજનાના દવાખાનામાં વૈદ્ય તરીકે સેવા આપનાર વૈદ્ય શોભનની સારવાર મળી ગઈ. બે જ અઠવાડીયામાં ઘુંટણ સો ટકા સારો થઈ ગયો !! આ જ બાબત તેમને નવેસરથી આયુર્વેદ અને શોભન સાથે જોડી આપનારી બની રહી. 

ત્રીજી એમની નીષ્ઠા રહી તે ઈશ્વર પ્રત્યે, ધાર્મીક અને આધીભૌતીક બાબતો પ્રત્યે ઉપરાંત વેદોક્ત વીધીઓ સાથે… તેઓ ગોરપદુંય કરતા અને સાથે સાથે વૈદીક વીધીઓના ભાગ રુપે કેટલાય સંસ્કારો કરાવતા, જેમાં ગ્રામીણ ટુચકાય આવી જતા ! મુંજની દોરીને રુ–તેલમાં બોળી, સળગાવીને કોઈનો આંખનો ઝોંકો ઉતારવો, પેચોટી ખસી ગયેલાને ઠીક કરી આપવું તથા ક્ષીણ શરીર થઈ ગયેલાં બાળકોની એક વીશીષ્ટ પ્રકારની સારવાર કરવી વગેરે તેમને લોકપ્રીય બનાવનાર ગણાય. આવાં બાળકોની કમરે તેઓ નાગરવેલનાં પાનનો રસ ઘસીને શરીરમાંથી કાંટા જેવો પદાર્થ કાઢતા તે તો કોઈનેય ન સમજાય તેવું હતું ! 

ૠષીઓ અને વડવાઓએ જે બતાવ્યું છે તેનાં વૈજ્ઞાનીક કારણો–તથ્યો શોધવામાં તેમને બહુ રસ. આ બધાંમાં કાંઈક તો સંકેતો હશે જ તેવી તેમની શ્રદ્ધા એમની પાસે ઘણા પ્રયોગો કરાવનારી હતી. આયુર્વેદ અને ઈશ્વર પરની તેની શ્રદ્ધા તેમના કવનનું આધારભુત તત્વ છે. એમના જીવનવ્યવહારોમાં અને કવનમાં આ તત્વો ધ્રુવપંક્તી બનીને વહે છે. 

એમની એક માંદગી એમને લગભગ મત્યુશૈયા સુધી ખેંચી જાય છે. આ વખતેય શોભન વચ્ચે આવ્યા ! નરહરિભાઈને પાછા વાળ્યા એટલું જ નહીં, ગુજરાત માટે એક ચમત્કારીક કામગીરીને પ્રેરનારા પણ બન્યા. 

માંદગીના બીછાને સમય પસાર કરવા માટે શોભન તેમને પોતાનાં આયુર્વેદીય ભાવનાભર્યાં કાવ્યોની કેસેટ સાંભળવા માટે આપતા ગયા. આ કેસેટનાં કાવ્યો સાંભળીને ભટ્ટજીની અંદર રહેલો આયુર્વેદીય ઔષધીઓનો ભાવક જાગી ઉઠ્યો. એમણે એક કાવ્ય લીમડા વીશે લખીને શોભનને બતાવ્યું. શોભને ખુશ થઈને એવાં વધુ કાવ્યો લખવા માત્ર અછડતું સુચન જ કર્યું, પણ બીછાને પડેલા આ જીવને તો જાણે ઢાળ મળી ગયો ! ધસારાબંધ કાવ્યો રચાવા માંડ્યાં. આંકડો સોએક ઉપર ગયો ત્યારે આ કાવ્યો મને બતાવીને શોભનજીએ મારો અભીપ્રાય માંગ્યો. હું ૧૯૬૨–’૬૫નો એમનો વીદ્યાર્થી હતો. પણ સાહીત્યના માણસ તરીકે મેં કહ્યું કે વાનસ્પતીક અને ઔષધીય બાબતો ઉત્તમ છે પણ કાવ્યત્વ બાબતે બહુ તકલીફ છે. એમણે પુછ્યું કે શું થઈ શકે ? મેં કહ્યું કે એને મઠારી શકાય તો કામ થાય. મને એમણે લગભગ આજ્ઞા જ કરી દીધી ! 

એમનાં ૧૨૦ જેટલાં પદ્યોને કંઈક કાવ્ય કહી શકાય એવું રુપ આપવા મહીનાઓ ગયા. શબ્દો, વાનસ્પતીક નામો, ઔષધીઓના ગુણો, ઉપચારો અને ભાવનાઓ જેમનીતેમ રાખવાનું અનીવાર્ય હતું. છતાં તેય થઈ શક્યું… … … 

અને એમ એમનો ઐતીહાસીક કાવ્યસંગ્રહ ‘ઔષધીગાન ભાગ – ૧’ શ્રી શોભન દ્વારા પ્રગટ થયો ! ઔષધીય વનસ્પતીઓનાં ગુણ ગાતાં કાવ્યોનો ગુજરાતનો એ પ્રથમ સંગ્રહ બન્યો….

(સ્વ. ભટ્ટજીની જીવનીનો બીજો ભાગ હવે પછી.)

 

કારેલાં રે કારેલાં !

 – સ્વ. નરહરિ ભટ્ટ

કારેલાં ખૂબ કડવાં,

મુખ મચકોડી નાખે;

સ્થાન લઈ ખટરસમાં,

કામ રૂડાં જ દીપાવે.

કડવી લીમડી ભાળો,

શીતળ એનો છાંયો;

સમજે જન જે શાણો,

કડવા રસને માણો !

મધુર, અમ્લરસ ગમતા,

લવણ, કટુ, કષાય;

આ સૌનું સંયોજન કરતાં

કારેલાં શેં વીસરાય ?!

ઉત્તમ એનો કડવો ગુણ,

ઔષધ થઈ મીઠડો લાગે;

અમૃતરૂપ પ્રભુનું આ ૠણ

રે ! આજ ઉપેક્ષા પામે !

રોગોને શરદ જમાવે,

કારેલાં તરત વિદાય કરે;

કફ–પિત્તને સખત નમાવે,

તનના રોગો નિષ્પ્રાણ કરે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––

આયુષ્યના અવશેષે લખાયેલાં ૨૦૦ વનસ્પતિગાનના સંગ્રહો

(‘ઔષધિગાન” ભાગ ૧–૨)માંથી