Category Archives: Aushadh

વેદો–પુરાણોમાં વનસ્પતીમાહાત્મ્ય

– સંપાદનઃ સ્વ શ્રી નરહરિભાઈ ભટ્ટ

 

ભગવદગીતા 

જેનું આદિપુરુષ પરમાત્મારૂપ મૂળ ઉર્ધ્વ છે, અને બ્રહ્માથી લઈ સ્થાવર–જંગમ સૃષ્ટિરૂપ નીચે વિસ્તરેલી જેની શાખાઓ છે; છંદો જેનાં પાંદડાં છે એવા આ સંસારને અશ્ચત્થવૃક્ષ રૂપે કહેલો છે. જે તેને જાણે છે તે વેદને જાણનારો છે. (૧૫/૧)

હું જ પૃથ્વીમાં પ્રવેશ કરીને મારી શક્તી વડે સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું. તથા રસરુપ ચન્દ્ર થઈને સર્વ વનસ્પતિઓને પોષણ આપું છું. ( ૧૫/૧૩)

વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ

‘સોમ’; ‘વૃક્ષ’; ‘પુષ્કરાક્ષ’; વનમાલી; કુંદર, કુંદ; ન્યગ્રોધ; ઉદુંબર; અશ્વત્થ; સુપર્ણ; પુષ્પહાસ;

શુક્લયજુર્વેદીય રુદ્રાષ્ટાધ્યાયી

“વસંતરૂપી ઘૃત ગ્રીષ્મ ઈન્ધનો,

શરદ્ ૠતુ એ હવિનાં સુ–સાધનો;

પરિધિઓ એમની છે જ સપ્ત,

તથા સમિધો સહુ એકવીશ.”  (પુરુષસુક્ત ૧૪–૧૫)

શતરુદ્રીય

નમું તરુ, ગૌપીઠમાં વસ્યા નમું – ૩૨

નમું ખળાં ધાન્ય ભૂમાં વસ્યા નમું;

નમું જલે, પત્ર વને વસ્યા નમું – ૩૩

નમું હરિત્ કેશી વૃક્ષને નમું; – ૪૦

સૂકાં લીલાં કાષ્ટ, ધૂળે વસ્યા નમું;

રજે, પંથે, ભૂ, તૃણમાં વસ્યા નમું,

પર્ણો, ખર્યાં પર્ણપ્રદેશને નમું. – ૪૫–૪૬

કલ્યાણકારી રૂપ આપનું આ,

કલ્યાણદા ઔષધરૂપ કાયા;

તે દેહથી, વ્યાધી થકી અમોને

આનંદ દ્યો દેવ ! જીવાડવાને. ૪૯

રુદ્રાષ્ટક–૬

હે રુદ્ર ! છો ઔષધરૂપ આપ,

ને આપ છો રોગ નિવારનાર;

તેથી અમારાં જન, ગો, અજાશ્વો

રહે સુખી, ઔષધી, નાથ ! આપો. – ૪

રુદ્રાષ્ટક

સુવાણ અન્ન મધુ દુગ્ધપાન,

સબાંધવો ભોજન શ્રેષ્ઠ લ્હાણ;

રસો ઘૃતાદિ, ત્યમ આમ્ર ઉદ્ભવ,

આ યજ્ઞથી પ્રાપ્ત થજો સમસ્ત. – ૯

સામો, ચણા, ડાંગર, ગ્રામ્યધાન

ને કોદરા, કાંગ, અરણ્યધાન,

કઠોળ ને કંદ, ઘઉં, મસુર

આ યજ્ઞથી પ્રાપ્ત થજો સમસ્ત. – ૧૨

પાષાણ, માટી, ગિરિ, પર્વતોએ,

ને કાંકરી, રેતી, વનસ્પતિઓ,

સુવર્ણ, રૂપું, ત્યમ ધાતુ જે જે…

અગ્નિ, લતા, ઔષધી, ધાન્ય, વારી…

આ યજ્ઞથી પ્રાપ્ત થજો સમસ્ત.. – ૧૩–૧૪

શાંતીમંત્ર

દ્યુલોક શાંતિ, નભલોક શાંતિ;

પૃથિવી શાંતિ, જલમાંહ્ય શાંતિ;

વનૌષધે શાંતિ, વનશ્રી શાંતિ,

ને વિશ્વદેવા, પરબ્રહ્મ શાંતિ,

સર્વત્ર શાંતિ, સહુ શાંતી, શાંતિ;

ને પ્રાપ્ત હો ઈશ કૃપાથી શાંતિ.

 ભગવતી ભાગવત

“જ્યારે સો વર્ષ સુધી વરસાદ નહીં પડે, ત્યારે હું પાર્વતીના શરીરમાંથી પ્રગટ થઈશ. અને તમો બધાને (દેવોને) સો નેત્રોથી નિહાળીશ. જેથી મને શતાક્ષી કહેશે. અને શાક વગેરે ઉત્પન્ન કરીશ તેથી પ્રજાની ક્ષુધા ત્રુપ્ત થશે જેથી મને શાકાભરી(શાકંભરી) પણ કહેશે.” (સ્કંધ – ૭, કથા પાંચમી.)

તેમાંની કેટલીક શક્તિપીઠો આ નામોથી પ્રચલિત છે –

બીલીપત્રમાં‘બિલ્વપત્રિકા’; સહ્યાદ્રીમાં ‘એકવીરા’; વૃંદાવનમાં ‘રાધા’; વિનાયકમાં ‘ઉમાદેવી’; વૈદ્યનાથમાં ‘આરોગ્યા’; ઉત્તમકુરુમાં ‘ઔષધી’; કુશદ્વીપમાં ‘કુશોદકા’.

(સ્કંધ – ૭, કથા સાતમી.)

શ્રી દુર્ગા સપ્તશતી

તું સૂર્યવર્ણા તપથી જ તારા,

આ બિલ્વ નામે તરુ ઉપજ્યું છે.

તેનાં ફળો દુર કરો અલક્ષ્મી,

જે દેહમાં બાર રહી તપોથી. (શ્રી સુક્ત–૬)

અમર્ત્ય્ દેવી, અધ ઊર્ધ્વ, આદ્ય,

સંપુર્ણ વિશ્વે તરુ વૃક્ષ વ્યાપી. (રાત્રીસુક્તમ્–૨)

સો સો વર્ષો લગી પાછી, રોકાશે મેઘવૃષ્ટિ જ્યાં,

જન્મીશ મુનીની પ્રાર્થી, પાર્વતી ઉદરે ભૂમાં..

તદા હું આત્મદેહથી અખીલલોક ઉદ્ભવી,

ઉગાડી આપીશ શાક, પ્રાણ રક્ષીશ શાકથી.

તદા ‘શાકંભરી’ નામે ખ્યાત પામીશ ભૂ પરે. (૪૬–૪૯ અધ્યાય–૧૧)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ઔષધિગાન ભાગ – ૨’ના પરિશિષ્ટમાંથી સાભાર)

Advertisements

હીંગ અહો, રસોડાની રાણી !!

હીંગ !

        — સ્વ. નરહરીભાઈ ભટ્ટ.       

હીંગ અહો, રસોડાની રાણી !

તીખી સુગંધે છમકારાતાં દાળ-શાક

                મોંમાં તત્કાળ લાવે પાણી !…હીંગ અહો.

કોઈ  કરે  ભાભીના  હાથનાં વખાણ,

કોઈ માતાના અનુભવી હાથની કમાલ;

આ તો દીયરજી લાવ્યા એ હીંગની ધમાલ,

          એને આંગળાં ચાટીને  વખાણી !…હીંગ અહો.

ભોજનને સ્વાદીષ્ટ-સુગંધી બનાવે;

બાજુના ઘરમાંયે   જાણ કરી આવે !

નાકને સુગંધ,સ્વાદ જીભને લલચાવે,

          એનું વર્ણન ના કરી શકે વાણી !…હીંગ અહો.

રુચીને જગાડતી ને ભુખને લગાડતી,

પાચનમાં   સાથ   શો   અપાવતી !

આંતરડે જામેલા મળોને ભગાડતી-

              ભેદનશક્તી મેં એની જાણી !!…હીંગ અહો.

ગોળો ને ગૅસ એ તો ક્ષણમાં શમાવતી,

આફરો  ને  શ્વાસને       દમાવતી;

હેડકી, બગાસાંને બળથી હંફાવતી,

                   બંધ વાળતી એનો તાણી !…હીંગ અહો.

મોંઘા વઘારથી ભોજન શણગારતી,

પાચનક્ષમ એને બનાવી મલકાવતી;

ના એ  રસોડાને, ઘરનેયે  તારતી-

                      રાણી મસાલાની શાણી !!

હીંગ અહો, રસોડાની રાણી !     

……………………………

‘ઔષધીગાન ભાગ – 2’માંથી.

આયુર્વેદીય વનસ્પતિનાં કાવ્યો – ૧

મેથી

— સ્વ.નરહરીભાઈ ભટ્ટ.

કડવી તોયે   મને    મીઠી   લાગી,
આ ઢેબરાંમાં મેથી ગુણકારી લાગી !

શાકને દાળમાં,   કઢીના વઘારમાં;
મઘમઘતા   છમકારે  ન્યારી લાગી !….આ.

મેથીના લાડુ ને મેથીનો પાક ખાઈ,
નરવી,  શીયાળામાં   સારી    લાગી !…..આ.

પાચન વધારતી ને ભુખને જગાડતી;
આંગળીઓને    ચટાડનારી    લાગી !……આ.

ઢીંકણ ને કેડનો, એડી,  ખભાનો,

વાયુ, આમ, ઝટ મટાડનારી લાગી……..આ.

હૃદય-બળ આપે, ઉલટી, શુળ દાબે,
મુખમાં   સુગંધ   આપનારી  લાગી……..આ.

મેથીને રીંગણાંનું શાક, જે શીયાળામાં-
ઉંધીયાને પણ ભુલાવનારી લાગી !….આ.

સુંઠ ને દીવેલ સંગ મેથીનો ઉકાળો,
આમવાતને   તો કટારી   લાગી !!…….આ.

જીર્ણજ્વર, વીષમજ્વર કાઢીને જંપતી,
કાયાને નરવી    કરનારી લાગી………આ.

એના હજાર ગુણ જાણે લે લોર્ડજી !
ચોપડી  એની   ચમત્કારી લાગી !

આ મેથી મને ગુણકારી લાગી !

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

૮૯ વરસની ઉંમરે ૧૫૦થી વધુ આયુર્વેદીય ઔષધીઓ ઉપર ૨૦૦ જેટલાં કાવ્યો રચનાર સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ વિષે આ સામયિકમાં ટૂંક સમયમાં જ વિગતવાર લખવામાં આવશે. વાચકોને રાહ જોવા વિનંતી સાથે – આયુર્

મહેંદી તે વાવી આંગણે…

 મહેંદી

મહેંદી તે વાવી આંગણે, એના રંગો ઊભરાય તંનમાંય રે,

                                                   મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

નાનો બાંધવડો લાડકો એ તો લાવ્યો મહેંદી કેરા છોડ રે,

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.                                    

વાટી ઘૂંટીને ભર્યો વાડકો બેની, રંગી લ્યો હાથ અને કોડ રે,

                                                     મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી મૂકીને બેની, ચાલશું, જાશું ઉમિયા માતાજીને દ્વાર રે,

                                                      મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

પૂજન કરી માડી, માંગશું દેહ નરવો આ કરજો અપાર રે,

                                                    મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

માતા પ્રસન્ન થઈ બોલિયાઃ તમે હૈયામાં રાખજો હામ રે,

                                                   મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

વાટીને મહેંદી ચરણ બાંધજો નકી શીતળામાં થાશે આરામ રે,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

કાળા નાગણશા કેશ, વળી બેની નખને વધારવા કાજ રે,

                                                 મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી ઘૂંટીને એનો લેપ બ્હેનબા, કરજો ઉપાય તમે આજ રે,

                                                       મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

વેરણ થઈ જાય કદી નીંદ બ્હેનડી, મનડું વિચારે ચડી જાય જો,

                                                          મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

ઓશિકે રાખ્યે એનાં ફૂલો ફોરમતાં, અનુભવ શાંતિનો શો થાય રે,

                                                              મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી મૂકી પાટા બાંધજો જ્યારે દેહે, નયને દાહ થાય રે,

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

ગરમી, પ્રમેહ, લૂ, ખોડોને ચર્મરોગ એનાથી દૂર થઈ જાય રે,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

મહેંદી-રસ-સાકર-જળ મેળવી એને પીએ સવારના રોજ જો,

                                                        મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

શુક્ર-શ્રાવ સાવ થશે દૂર એમને હૈયે આનંદના ઓજ જો !

                                                  મહેંદી રંગ લાગ્યો રે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––

(‘ઔષધીગાન’માંથી)

આદુની ધૂન મને લાગી ગઈ.

આદુ                           સ્વ. નરહિભાઈ ભટ્ટ

–––––––––––––––––––––––––

ધૂન મને લાગી ગઈ, ધૂન મને લાગી ગઈ, 

આદુ પ્યારા, ધૂમ મને આજ તારી લાગી ગઈ.

તીખું અને ઉષ્ણવીર્ય, માની ગરમ લીધું,

ગુણવાળું વીર્ય મહીં અજીરણમાં દીધું;

જઠરાગ્નિ તેજ થતાં ભૂખ ભારે લાગી ગઈ….. ધૂન મને.

વાયુ ને કફના સૌ રોગ હરી લેતું,

ઊલટી ને શ્વાસને ભીંસ ખૂબ દેતું;

સોજા ને દમતાં જોઈ ધૂન મને લાગી ગઈ…..ધૂન મને.

ઉધરસને સળેખમ રાત દિવસ પીડે,

કફ ને વાયુને રોગ બાથ ખૂબ ભીડે;

આદુ મધ સાથ ભાળી સવારી એની ભાગી ગઈ…..ધૂન મને.

દાળમાં મસાલા કર્યા, ભર્યા ખૂબ ભાવથી,

શાક રસાદાર કર્યુ મેથીના વઘારથી;

ચટણી જોઈ આદુ તણી મજા ઓર આવી ગઈ…..ધૂન મને.

તનડાના રોગમાં સૂંઠ સદા સારી લેવી,

મનડાના રોગોમાં બ્રાહ્મી ભલી દેવી;

આદુ-સૂંઠ એક જાણી સુધ મને લાગી ગઈ…..ધૂન મને.

તૃષા હરનાર દ્રવ્ય પોષક જે ગમતું,

રુચિકર ને સ્ફુર્તિપ્રદ દિલમાં શું રમતું !

પીતાં શરબત એનું તાજગી શી જાગી ગઈ !…..ધૂન મને.

આંબલી ને ગોળ સાથે, કોથમીર આવે,

લીંબું ને લસણ સાથ, મરચાં તો ભાવે;

ચટણી ચટકદાર બની, રોગભીતિ ભાગી ગઈ !…..

ધૂન મને લાગી ગઈ !

–––––––––––––––––––––––––––––

(‘ઔષધિગાન’માંથી)

 

બે વિચિત્રનામા ઔષધો : ભાંગરો ને લોધર

– વૈદ્ય નીતા ગોસ્વામી

ભાંગરો

સૌંદર્યની વાત આવે એટલે સૌપ્રથમ સ્ત્રી હોય કે પુરુષ દરેક પોતાના વાળ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં હોય છે. વાળનું સૌંદર્ય જોઈને તો કવિ કાલિદાસજીએ પણ મોહ પામીને વાળ વિષે કાવ્યો લખ્યાં છે. સૌંદર્યના પૂજારી એવા તમામ રસિક કવિઓ અને લેખકો પણ વારંવાર વાળ વિષે લખે છે. આમ વાળ એ સૌંદર્ય માટે અનિવાર્ય અંગ છે. આયુર્વેદના ગ્રંથોમાં પણ વાળના રોગોની અદ્દભૂત સારવાર બતાવી છે. વાળને લગતા જે કંઈ રોગો થાય છે તેમાં મહત્વની એક વનસ્પતિ છે, ભાંગરો. વર્તમાન સમયમાં ભાંગરાનો ખૂબ જ પ્રચાર થયો છે. તેનું કારણ છે કે વિવિધ પ્રકારના હેરઓઈલો બજારમાં ઉપલબ્ધ થયાં છે અને આ તમામ હેરઓઈલો ભાંગરો તો હોય છે, ગ્રામ્યવિસ્તારના લોકો, ખાસ કરીને મહિલાવર્ગ તો પરાપૂર્વથી ભાંગરાને એકઠો કરીને તેનું તેલ બનાવીને પોતાના વાળમાં નાંખે છે. અને તેના પરિણામે તેઓના વાળ કાળા અને ચકચકિત અને ખૂબ જ લાંબા હોય છે. અહીં આપની સમક્ષ ભાંગરાના જે સૌંદર્યવર્ધક કર્મો છે તેનું વર્ણન કરીએ છીએ.

આમ જોવા જઈએ તો શરીરમાં તથા અનેક રોગો પર ભાંગરો કામ કરે છે. પરંતુ ભાંગરો વિશેષ પ્રકારે બેસ્ટ બ્યુટી એજન્ટ છે. તેનાં જે કંઈ નામો છે, તેનાં પરથી આપણને ખ્યાલ આવે છે કે તે હેરબ્યુટી એટલે કે વાળનું સૌંદર્ય વધારવા માટેની શ્રેષ્ઠ વનસ્પતિ છે. વાળ વધારવા માટે, વાળને રંગ આપવા માટે તથા વાળને મજબૂત અને સુંદર બનાવવા માટે ભાંગરો શ્રેષ્ઠ વનસ્પતિ તો છે જ, સાથે સાથે યૌવનને જાળવી રાખે છે, તથા સર્વાંગ સૌંદર્ય યૌવન માટે ભાંગરો ઉપયોગી છે તે ખૂબજ ઓછા લોકો જાણે છે. ભાંગરાને ભૃંગરાજ કહેવામાં આવે છે, અને તે સ્વર્ણીકરણ કરે છે એટલે કે તે શરીરને સુવર્ણ જેવું બનાવે છે. વિવિધ પ્રકારના કુષ્ઠના રોગો, સફેદ દાગ, શીળસ, શૂદ્રરોગ જેવા ચામડીના રોગોમાં પણ ભાંગરો અતિ ઉપયોગી છે. શાસ્ત્રોમાં ભાંગરાના અનેક પ્રકારે પ્રયોગો બતાવ્યા છે.

રસાયન પ્રયોગઃ જે માણસ ૧ મહિના સુધી સવારે ભાંગરાનો રસ ૧ તોલો દરરોજ પીવે અને માત્ર દૂધ પર જ રહે તો તે માણસનું બળ અને વીર્ય વધે છે અને તે પ્રયોગથી પુનર્યૌવન પ્રાપ્ત કરે છે. ભાંગરો રસાયન ગુણ ધરાવતો હોવાથી તેનો રસ પીવાથી ચામડી પણ મુલાયમ અને તેજસ્વી બને છે.

સફેદ વાળઃ આજકાલ નાની વયના બાળકોને સફેદ વાળની સમસ્યા વધતી જોવા મળે છે. યુવાન યુવતી અને યુવકોને તો આ સફેદ વાળની સમસ્યા તો ડગને પગલે જોવા મળે છે. દરેક વ્યક્તિઓ સફેદ વાળનો તિરસ્કાર કરતી હોય છે, અને પોતાના વાળ કાળા બને તે માટે ઉપાયોની શોધ કરતી હોય છે. શાસ્ત્રોમાં સફેદ વાળને કાળા બનાવવા માટે તો અનેક પ્રયોગો છે. તેમાં ભાંગરાનું માધ્યમ અતિ શ્રેષ્ઠ છે. જુઓ……

૧.      ભાંગરાનાં ફૂલ, જાસૂદના ફૂલ અને ઘેટીનું દૂધ આ ત્રણેયને એક સાથે ઘૂંટીને બારીક પેસ્ટ બનાવવી. ત્યારબાદ આ પેસ્ટને લોખંડના વાસણમાં મૂકી તે વાસણને જમીનમાં દાટી દેવું. સાત દિવસ પછી તે વાસણને જમીનમાંથી બહાર કાઢી તેમાં ફરીવાર ભાંગરાનો રસ નાંખીને ઘૂંટવું. આ લેપ રાત્રે વાળમાં લગાવી તેનાં ઉપર કેળનું પાન બાંધી દેવું. સવારે માથું ધોઈ લેવું. આ પ્રયોગ થોડા સમય સુધી કરવાથી વાળ કાળા થાય છે.

૨.      ભાંગરાના રસમાં જેઠીમધનું ચૂર્ણ અને દૂધ તથા તેલ મેળવીને ઉકાળવું. તેલના ટીપાં નાકમાં નાખવાથી વળિયા-પળિયા દૂર થાય છે.

        માત્રા – ભાંગરાનો રસ ૧૨૮ તોલા, જટઠીમધનું ચૂર્ણ ૪ તોલા, દૂધ ૬૪ તોલા અને તલનું તેલ ૧૬ તોલા, બધું ઉકાળતા માત્ર તેલ બાકી રહે ત્યારે ઉતારીને ગાળી લેવું. આ તેલનાં ટીપાં નાકમાં નાંખવા.

૩.      ભાંગરાનો રસ ૧૦ ગ્રામ રોજ સવારે નરણા કોઠે પીવાથી પણ સફેદ વાળ કાળા થાય છે.

સફેદ કોઢઃ લોખંડના વાસણમાં તલનાં તેલમાં ભાંગરો શેકવો. લૂગદી જેવું થાય એટલે આ ભાંગરો ખાવો અને તેના પર બિયાંની છાલથી પકાવેલું દૂધ પીવું. આ પ્રયોગ કરવાથી સફેદ દાગ મટે છે.

માથાના ચાંદાઃ ભાંગરાનો રસ માથામાં લગાડવાથી ચાંદા મટે છે.

વાળની સુંદરતાઃ ભાંગરાનું તેન માથામાં નાખવાથી વાળ ખરતા બંધ થાય છે તથા નવા વાળ આવે છે, તથા વાળની લંબાઈ પણ વધે છે, તથા વાળ ઘટ્ટ બને છે, મુલાયમ બને છે.

ખરતા વાળઃ ભાંગરો, ત્રિફળા, ઉપલસરી, કણજીનાં બીજ, લીમડાની આંતરછાલ, કરેણના મૂળ, સફેદ ચણોઠી. દરેક ઔષધો ૨૦-૨૦ ગ્રામ લઈ તેનો પાવડર બનાવવો. આ પાવડરને ચાર લિટર ભાંગરાના રસમાં પલાળવો. બીજા દિવસે તેમાં ૧ લિટર તલનું તેલ નાખી ઉકાળવું. પાણીનો ભાગ બળી જાય પછી તેલ ઠંડુ થયે ગાળી લેવું અને બોટલમાં ભરી લેવું. આંગળીના ટેરવા વડે આ તેલ રોજ વાળના મૂળમાં માલિશ કરવાથી ખરતા વાળ, ખોડો વગેરે દૂર થઈ નવા વાળ આવે છે, વાળ ઝાડા તથા લાંબા પણ થાય છે.

સગેદ વાળ માટે તેલઃ આમળાં, અનંતમૂળ, હરડે, જેઠીમધ, મોથ, સુગંધી વાળો, બહેડાં, મહેંદીના પાન, કેરીની ગોટલી-આ તમામનો ૨૦-૨૦ ગ્રામ પાવડર લેવો. આ પાવડરને ૨૦૦ ગ્રામ ભાંગરાનો રસ તથા ૧૦૦ ગ્રામ આમળાંના રસમાં લોખંડના વાસણમાં ૧૫ થી ૨૦ કલાક સુધી પલાળવો. ત્યારબાદ તેમાં ૧ લિટર કાળા તલનું તેલ નાખી તપેલા પર બારી કપડું બાંધી સૂર્યના તડકામાં મૂકવું. આ તપેલું ૬ થી ૮ દિવસ રાખવું. ત્યારબાદ તેમાં ભાંગરાનો રસ ૧૧/૨ લિટર, આમળાંનો રસ ૧ લિટર તથા ગળીના પાનનો રસ ૫૦૦ ગ્રામ નાખીને તેલ ઉકાળવું. તેલ પકવ થયા બાદ ઠંડુ થયા બાદ ગાળી લઈ બાટલમાં ભરી લેવું. આ તેલનું રોજ વાળમાં માલિશ કરવાથી ધીરે ધીરે સફેદ વાળ કાળા થાય છે તથા ખરબચડા વાળ સુંવાળા અને ચમકદાર બને છે.

સફેદ વાળ માટે લેપઃ ૧. ભાંગરાનું ચૂર્ણ, ત્રિફળા, કેરીની ગોટલી, અખરોટની છાલ અથવા છોડાં આ તમામ મેળવીને તેને લોખંડના વાસણમાં દહીં અથવા કાંજી સાથે પલાળીને લેપ કરવાથી ધીમે ધીમે વાળ કાળા થાય છે.

૨. ભાંગરાનું ચૂર્ણ, મેથી, સોપારી અને લોખંડના કાટનો લેપ કરવાથી પણ વાળ કાળા થાય છે.

આભ્યંતર પ્રયોગઃ (૧) ભાંગરાના પાન તથા કાળા તલ રોજ ચાવીને ખાવાથી પણ સફેદ વાળ કાળા થાય છે. (૨) દરરોજ નરણા કોઠે ૧ તોલો ભાંગરાનો રસ પીવાથી વાળ સુંદર બને છે. (૩) ભાંગરાના રસનાં ટીપાં અથવા ભાંગરા તેલના ટીપાં નાકમાં નાખવાથી પણ વાળ કાળા થાય છે. (૪) ભૃંગરાજઘન, ભૃંગરાજાસવ વગેરેનું સેવન કરવાથી પણ ખરતા વાળ કે સફેદ વાળમાં ફાયદો થાય છે.

પઠાણી લોધર

        કેટલીક વનસ્પતિની આગવી ઓળખાણ હોય છે, આવી વનસ્પતિ આપોઆપ ઓળખાઈ જાય છે. જેમ કે લોધર નામનું જે વૃક્ષ થાય છે, તેના સફેદ પડતા પીળાં ફૂલ ૨ થી ૪ ઈંચ લાંબા દંડ પર આવે છે, અને આ પુષ્પ અને દંડ સુગંધી અને અતિ સુંદર હોય છે. પુષ્પ સહિત સુગંધી દંડને જોતા જ ખ્યાલ આવે છે કે આ લોધરનું વૃક્ષ છે. સામાન્ય રીતે લોધર ઘણાં રોગોમાં અતિ ઉપયોગી સિધ્ધી થયેલ છે. આપણે તો અહીં સૌંદર્ય વિષયક જ વાત કરવાની છે. સૌંદર્યપ્રાપ્તિ માટે ખાસ કરીને લોધરની છાલ વાપરવામાં આવે છે, તે શરીરના અનેક તંત્રો પર અનેક રોગોમાં કાર્ય કરે છે. પરંતુ સૌંદર્ય માટે તેના ઉપયોગો જોઈએ તો તે કુષ્ઠઘ્ન એટલે કે કોઢને મટાડે છે, તથા ચામડીના અનેક રોગોમાં ઉપયોગી છે. ખાસ કરીને ચામડીનો રંગ સુધારવા માટે તે ફાયદાકારક છે. આંખની આજુબાજુના કાળા, કુંડાળાં, ચામડી પરના કાળા ડાઘ (હાયપર પિગમેન્ટેશન) વગેરેને મટાડવામાં ખૂબ ઉપયોગી છે. લોધર તુરું અને શીતળ હોવાથી ખીલ તથા ખીલના ડાઘ અને ખીલથી થતા ખાડા વગેરે મટાડવા માટે ઉપયોગી છે.

ખીલ

(૧)    લોધર, ઘોડાધ્વજ, ધાણા, અને ઉપલેટનું સમભાગ ચૂર્ણ બનાવી પાણી અથવા કોથમીરના રસમાં ઘૂંટીને તેનો લેપ ખીલ ઉપર કરવાથી ખીલ મટે છે.

(૨)    લોધર, કપૂરકાચલી, ઘોડાધ્વજ, ચંદન તથા લીમડાની છાલ અથવા લીમડાના પાન-આ તમામને પાણીમાં નાખી ગરમ કરવું. વાસણમાંથી જે વરાળ નીકળે તે વરાળનો શેક ખીલ પર કરવાથી પરુવાળા ખીલ તથા કાચા ખીલ મટે છે.

(૩)    ખીલમાં ચાંદા પડી ગયા હોય તો તુંબડીના પાન અને લોધરની છાલનું ચૂર્ણ સમભાગ લઈ પાણી સાથે લેપ કરવો.

કાળા દાગ+કાળા કુંડાળાઃ

(૧)    લોધર, મજીઠ, લાલચંદન, સરસવ, મસૂરની દાળ તથા હળદરનો પાવડર બનાવી ગુલાબ જળ કે પાણી સાથે લેપ કરવાથી કાળા દાગ તથા કુંડાળાં વગેરે મટી જાય છે અને ચામડી ગોરી અને સુંવાળી બને છે.

(૨)    લોધર, કપૂરકાચલી, મજીઠ, લાલચંદન અને લાખને તલના તેલમાં ઉકાળી લેવું.  તેલથી દરરોજ માલિશ કરવાથી કાળા દાગ દૂર થઈ ત્વચા ગોરી તથા મુલાયમ બને છે તથા શિયાળામાં ચામડી ફાટતી નથી.

(૩) લોધરના ઉકાળાથી મોં તથા આંખો ધોવાથી કે મોં પર ઉકાળો છાંટવાથી મુખ પર થતી ઝાંય, કાળા દાગ, આંખની આસપાસ થતાં કુંડાળાં, ફોલ્લીઓ વગેરે મટે છે.

(૪)    લોધરની છાલનું ચૂર્ણ ઘીમાં સહેજ શેકી પાણી સાથે તેનો આંખની આસપાસ જાડો લેપ કરવો. આ પ્રકારના લેપને બિડાલક કહે છે. સામાન્ય ભાષામાં બિલાડો કરવો કહેવાય છે. આ બિલાડાથી કુંડાળાં મટે છે.

ખીલ અને શીતળાના ખાડાઃ લોધર, વરિયાળી અને ફૂલાવેલી ફટકડીનો પાવડર પાણી સાથે ઘૂંટીને ખીલના કે શીતળાના ખાડા પર કે ત્વચાજન્ય કોઈ પણ નિશાન પર લેપ કરવામાં આવે તો ધીમે ધીમે ખાડા મટી જાય છે, નિશાન જતાં રહે છે.

પરસેવાની દુર્ગંધઃ

(૧)    લોધર, અગર, જટામાંસી, કમળ, સુગંધી વાળો, કપૂર, જાંબુના પાનનો પાવડર બનાવી ચણાના લોટ સાથે મેળવી લેવો. આ પાવડરને શરીર પર ઘસીને કે ચોળીને નહાવાથી શરીરની ચિકાશ દૂર થાય છે, અને શરીર સુગંધિત બને છે.

(૨)    લોધર, મજીઠ, ગોદંતીભસ્મ, દારૂહળદર, લાલ ચંદન, સફેદ ચંદન તથા શંખજીરૂ મેળવી તેનો બારીક પાવડર બનાવવો. ટેલ્કમ પાવડર બનાવવો. આ ટેલ્કમ પાવડરથી ખીલ, અળાઈ, પરસેવાની દુર્ગંધ વગેરે મટે છે, તથા ચામડીના દાગ પણ દૂર થાય છે.

ચમત્કારી સૂંઠ–ગોળ !

ચપટી સૂંઠ + ગાંગડી ગોળ

– શ્રી શોભનકૃત અત્યંત વંચાયેલું પુસ્તક ‘અનુભવનું અમૃત’માંથી સાભાર

લોકભારતીના પુસ્તકાલયમાં ‘દિવ્યઔષધિ’ પુસ્તક લખી રહ્યો હતો ત્યાં અધ્યાપન મંદિરની બે બહેનો બોલાવવા આવીઃ ‘ત્રિવેણીબહેનને હેડકી આવે છે એટલે માલિનીબહેન બોલાવે છે.’

કશાં સાધન કે ઔષધ લીધા વિના ગયો. ત્રિવેણીબહેન અમદાવાદથી હેડકી સાથે લેતાં આવેલાં. ત્યાં ખૂબ સારવાર કરાયેલી પણ આરામ થયેલો નહીં. એલોપથીનાં ઔષધો સાથે હતાં પણ સવારથી હેડકીનું પ્રમાણ ઘણું વધી ગયું હતું. હેડકીમાં આખું શરીર અમળાતું હતું. વેદના ખૂબ હતી. બે-ત્રણ બહેનોએ તેમને ખોળામાં લઈ પકડી રાખેલાં. આસપાસ પંદર-વીસ બહેનો હતાં. મારા ગયા પછી ગૃહમાતા માલિનીબહેન આવ્યાં અને જોતજોતામાં છાત્રાલયની તમામ બહેનો સારવાર જોવા આવી ગયાં.

મારી એ વિદ્યાર્થીનીઓને ચિકિત્સાનું પ્રેક્ટિકલ બતાવવાની હોય તેવી અદાથી મેં કહ્યું ‘આયુર્વેદમાં તાત્કાલિક સારવાર નથી એવું માનવામાં આવે છે પણ આજે ‘સીરિઅસ’ કેસને પણ તમે જુઓ કે બે-પાંચ જ મિનીટમાં સારું થઈ જશે. અને એ પણ કેવળ તમારા છાત્રાલયની ઘરગથ્થું નિર્દોષ દવાથી જ !

છૂપી તપાસ કરી તો છાત્રાલયમાં સૂંઠ નહોતી. ગૃહમાતાને ઘેરથી લાવ્યા. ચપટી સૂંઠ અને ગાંગડી ગોળમાં થોડું પાણી મેળવી તેનાં ૪-૪ ટીપાં નાકમાં નાખ્યાં. નાખતાં જ ચમત્કાર થયો. હેડકી સદંતર બંધ થઈ ગઈ ! અર્ધી કલાક ત્યાં બેઠો પણ આવી જ નહીં.

આ સરળ, નિર્દોષ અને ઘરગથ્થું પ્રયોગ બધી બહેનોને સમજાવ્યો અને સને ૧૯૪૪માં વેદ્ય શ્રી પ્રજારામ રાવળે વઢવાણ રાજ્યના દીવાન સાહેબ શ્રી હરિભાઈ રાવળની મોટા મોટા ડૉક્ટરોથી પણ કાબૂમાં નહીં આવેલી હેડકી આ પ્રયોગથી તત્ક્ષણ સદંતર મટાડી ‘હેડકીવાળા વૈદ્ય’ નું માનવંતુ બિરૂદ મેળવ્યું હતું. તેમજ ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ પંતપ્રધાન શ્રી ઘનશ્યામભાઈ ઓઝાના પિતાશ્રી છોટાલાલ પીતામ્બરભાઈ ઓઝાની પણ તેમણે આ પ્રયોગથી જ હેડકી મટાડી હતી તેની વાત કરી ત્યારે તેમનો વિશ્વાસ તો સો ગણો વધી ગયો ! ત્રણ ત્રણ કલાકે આ ટીપાંનું નસ્ય આપવાની સૂચના આપી, ઘેર આવ્યો ત્યારે પ્રથમ પ્રયોગની સફળતાનો આનંદ હતો.

હેડકીની સંપ્રાપ્તિમાં કફથી આવૃત્ત પ્રાણ અને ઉદાન વાયુ મનાયા છે. તેના અનેક ઉપાયો પણ શાસ્ત્રમાં દર્શાવાયેલા છે. પરંતુ તેમાં આ ‘વિશ્વાગુડ નસ્ય’નો પ્રયોગ તો અચૂક જ છે. વિશ્વા એટલે સૂંઠ કફના આવરણને અને ગુડ એટલે ગોળ વાયુ મટાડવામાં ત્વરિત કામયાબ નીવડતો હોવાથી પાણીને બદલે જો તલતેલમાં મેળવીને નસ્ય આપવામાં આવે, થોડો છાતીએ, ગળે, નાકે અને માથે શેક કર્યા પછી નસ્ય આપવામાં આવે તો વધુ ફાયદો થતો હોય છે. હેડકીના કેટલાક જીર્ણ યા ઉગ્ર દરદીમાં કબજિયાત, પ્રતિલોમ વાયુ કે ઉદાવર્ત કારણભૂત હોય છે ત્યારે સ્નિગ્ધ બસ્તિ, એરંડતેલ કે દશમૂલતેલની પિચકારી અથવા અરંડતેલ કે હરડે-મૌખિક આપવાથી તે ફરી થવાની શક્યતા દૂર થઈ જાય છે.

नागरं गुडसंयुक्त हिक्काध्नं नावनं परम् । સૂંઠ અને ગોળ મેળવેલું નસ્ય પરમ હિક્કાનાશક છે. તે સૂત્ર કેવળ વૈદ્યોએ જ શા માટે; તમામ લોકોએ તક મળે ત્યારે અનુભવવા જેવું તો છે જ.  

 

વિશ્વખ્યાત ઓષધ: અશ્વગંધા

અશ્વગંધા

(સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ)

 

સાગરમંથન થકી પ્રગટ્યા રે, તુરંગ પ્યારા

ચૌદ રત્નો તરી આવ્યાં,

તેમાં તમને રૂડા ભાળ્યા !

દેવોને મન બહુ ભાવ્યા રે !…તુરંગ પ્યારા !

 

તને કોઈ અશ્વ કહે,

તુરંગી, તુરંગા ચહે,

હય સાથે ગંધ રહે રે !…તુરંગ પ્યારા !

 

બેટી તું ધરણીની થઈ,

ગંધ ને ફેલાવી રહી,

દોષ રહિત તને કહી રે !…તુરંગા પ્યારી !

 

વટાણા છે તારા લીલા,

પાકે ત્યારે લાલમ લાલા !

ભોરીંગણી શાં લાગે વ્હાલાં રે !…તુરંગ પ્યારા !

 

રસે તું કડવી ને તૂરી,

વિપાકે તું તીખી પૂરી !

રોગો હરવા કાજે શૂરી રે !…તુરંગા પ્યારી !

 

શ્વાસ,ક્ષય, કૃમિ, સોજા ભારી,

વાત, આધાશીશી ભારી !

નેત્ર, ચર્મરોગહારી રે !…તુરંગા પ્યારી !

 

બાળકોની સખી થઈને,

યુવાનોની ભેરુ રહૈને,

જરાને ભગાડે કહૈ ને રે !…તુરંગા પ્યારી !

 

વાયુ કફનો નાશ કરે,

ધાતુ કેરા રોગો હરે,

શરીરેથી કાંતિ ઝરે રે !…તુરંગ પ્યારા !

 

ચૂર્ણ, ઘૃત, પાક મળે,

ગંધાદિનું તેલ ભળે,

મરકીની તો ગાંઠ ગળે રે !…તુરંગ પ્યારા !

 

સવારે ને રાતે ચૂર્ણ,

લેવું ચમચી ભરી પુર્ણ;

સ્વીકારો સદાનું ઋણ રે !…તુરંગ પ્યારા !

 

જાગો, જાગો ભારતવાસી !

ઉગાડો ઔષધિ ખાસ્સી;

રોગો સઘળા જશે નાસી રે !…તુરંગ પ્યારા !

અરડુસી ઘરઘરમાં વાવો !

અરડૂસી

–    સ્વ. નરહરિભાઈ ભટ્ટ

 

અરડૂસી છે ઉપકારી,

મૂલ્ય એનું છે નહિ ભારી;

હિત હૈયે સહુનું એને,

સેવો બહુ ભાવથી તેને…..કડવી.

 

વિસાર્યા અરડૂસી માડી,

ભૂલ હવે છેક સમજાણી,

ક્ષમા, બાળક જાણી કરી દે,

તારા ગુણ તનડે ભરી દે…..કડવી.

 

સીમ, શેઢે  રોપવા, માડી !

ખાતર-પાણી ધરવાં દા’ડી.

પ્રેમભરી જતન કરીએ

અમારો દ્વઢ નિશ્ચય એ ! કડવી.

 

‘હાક…છીક !’ શરદી થઈ છે !

ભારે મોટી શરદી થઈ છે !

બે ચમચી અરડૂસી-રસ,

ઉમેરો તુલસીનો રસ !

મધ સાથે રંગ જમાવો,

સવારે ને સાંજે પાવો…..કડવી.

 

અલવિદા કહો શરદીને

યાદ કરો અરડૂસીને !     કડવી.

આયુર્વેદનો સૌંદર્ય–વિચાર: ૧

– વૈદ્ય નીતા ગોસ્વામી.

આયુર્વેદમાં તન-મનની સુંદરતા માટે ઔષધો સિવાય અન્ય ઘણી બધી વસ્તુઓ બતાવી છે.

  • જેમ કે આહાર–વિહાર, વિચાર, સ્વભાવ, પ્રસન્નતા, જીવન જીવવાની રીત, મનની શાંતિ મેળવવાની રીત.
  • સ્વસ્થવૃત્તમાં કેવો આહાર લેવો, તેનો સમય, રીત, પથ્યાપથ્ય, સૂવાની–જાગવાની રીત, મનની શાંતિ મેળવવાની રીત.
  • સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય માટે આહાર–વિહાર, નિયમિતતા, કસરત, વિચારોનું મહત્ત્વ, પથ્યાપથ્યનું જ્ઞાન વગેરે.
  • આયુર્વેદમાં સૌંદર્ય માટે પણ વનસ્પતિનું જ્ઞાન દવાઓ, ઉપરાંત અન્ય ઘણી વસ્તુઓ બતાવી છે.
  • જેમ કે પુષ્પો દ્વારા સૌંદર્ય વૃદ્ધિ, ફળો દ્વારા સૌંદર્ય, આભૂષણોનું સૌંદર્યમાં સ્થાન, સૌંદર્યમાં ધર્મનું સ્થાન, રીતરિવાજોમાં સૌંદર્યનું સ્થાન, તહેવારોમાં (ધર્મમાં) સૌંદર્યનું સ્થાન, યોગ-પ્રાણાયામ-વ્યાયામ દ્વારા સૌંદર્યવૃદ્ધિ.
  • આયુર્વેદની આ દરેક વસ્તુઓનો ઉપયોગ આપણા સમાજમાં સદીઓથી થાય છે. 

ઘરના બગીચામાં સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય માટેની સામગ્રી

પુષ્પો દ્વારા સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય

  • આભૂષણોની જેમ પુષ્પધારણનું મહત્ત્વ પણ સૌંદર્ય અને સ્વાસ્થ્ય માટે વૈજ્ઞાનિક છે.
  • વાળમાં, ગળામાં, હાથ પર પુષ્પમાળાઓ પહેરવી કે પથારી કે ઓશિકાની આસપાસ ફૂલો પાથરવાના ફાયદાઓનું વૈજ્ઞાનિક નીરૂપણ આયુર્વેદમાં કરેલ છે.
  • આયુર્વેદના ચરકમુનિએ જણાવ્યું છે કે પુષ્પમાળાઓ ધારણ કરવાથી – બળ (એનર્જી) વધે, મનની પ્રસન્નતા વધે, પુષ્ટિ તથા ઓજ – તેજ વધે, વીર્ય વધે છે, અલક્ષ્મી એટલે દરિદ્રતા નાશ પામે છે.
  • તેજ – ઓજ, બળ, પ્રસન્નતા વધવાથી સૌંદર્યને હાનિકારક રોગો નાશ પામી સૌંદર્ય તથા મુખની લાલી વધે છે.
  • સૌંદર્ય વૃદ્ધિ અને સ્વાસ્થ્ય માટે મુખ્યત્વે ગુલાબ, જાસુદ, ચમેલી, જૂઈ, મોગરા, પારિજાત, ગૈંદા, બોગનફૂલ, કમળ, લાલકમળ, નીલકમળ વગેરેના ઉપયોગથી વાળ લાંબા, કાળા બની ગ્રોથ વધે છે.
  • અનેક ફૂલોનો ઉપયોગ સીધો જ અથવા અર્કના રૂપે થાય છે.
  • ફૂલોના તેલના માલીશ કે લેપથી પણ ઉત્તમ પરિણામ મળે છે.
  • ફૂલોથી ત્વચાનો રંગ, તાજગી, કરચલીઓ (રીંકલ્સ), કાળા હોઠ, વાઢિયા, વાળના રોગો વગેરેમાં ખૂબ જ ફાયદો થાય છે.