વનસ્પતિ–પ્રેમી નરહરિભાઈ – ભાગ ૨.

    પરિચય – શ્રી જુગલકિશોર.

એમની વનસ્પતી વીષયક કવીતાઓ વાંચતાં લાગે છે કે તેઓ વનસ્પતી સાથે વાતો કરે છે. તેની બોલી તેઓ જાણે કે સાંભળે છે ને સમજે છે…તેમનું વનસ્પતી સાથેનું આત્મસાત્ય જાણવા જેવું છે. જો કે આ વનસ્પતીગાન જ્યારે સર્જાયાં ત્યારે તો તેઓ મોટે ભાગે પથારીવશ જ હતા. કલ્પનાના સહારે, સુક્ષ્મદેહે તેઓ વનસ્પતી પાસે જઈ પહોંચ્યા હોય કે જાણે ખુદ વનસ્પતી જ એમની કને આવીને કાનમાં કહી ગઈ હોય ! તેમને તો આવી કશી વાતે રસ નથી. તેઓ તો કહે છે કે આ ગીતો “રામે લખાવ્યું છે, મારું કશું નથી.”

વનસ્પતી–ગીતોમાં એમનો અભીગમ પ્રધાનતઃ વનસ્પતીની વંદનાનો રહ્યો છે. ધન્વન્તરી દેવને તેઓ ઈશ્વરના પ્રતીક રુપે જુએ છે, ને કહે છે –

“આવ્યા આવ્યા ધન્વન્તરીજી આવ્યા જો, આવ્યા લઈને સાથે અમૃતકુંભને.

સીંચ્યાં સીંચ્યાં વનવગડાની વાટે જો, સીંચ્યાં રે પ્હાડોને, પર્વતખીણને.

હરખે સીંચ્યાં ઉર્વી કેરા ઉરમાં જો, સીંચ્યાં એણે વાવ–કૂવા ને સાગરો.”

અમૃતકુંભમાં જે પ્રવાહી છે તે ફક્ત અમૃત નથી એવું સમજાય છે. જાણે વનસ્પતી ખુદ પ્રવાહી રુપે, રસ રુપે ધન્વન્તરીના કુંભ દ્વારા જગતમાં આવી છે ( કે પછી વનસ્પતીનો રસ એ જ અમૃત છે !) ગીતાના ૧૫મા અધ્યાયમાં ઉલ્લેખાયા મુજબ વનસ્પતીને તેઓ ચંદ્ર અને ધરા દ્વારા પ્રગટેલી, રસરુપ સૃષ્ટી તરીકે તેમની કવીતાઓમાં અવારનવાર નીરુપે છે.

એમની રચનાઓમાં સાગરમંથનમાંથી પ્રગટેલા અમૃતનો ઉલ્લેખ આવતો જ રહે છે. આ એ જ અમૃત છે જે માનવ અને પશુપક્ષી સૌ જીવોના શરીરની સુખાકારી અને જીવનસમૃદ્ધી સુધી વહેતી રહે છે.

માનવીને તેઓ વારંવાર આ ઉત્તમ અને દીવ્ય ઔષધીઓની આરાધના કરવા સમજાવે છે. ઉપાલંભથી તો ક્યારેક વીનંતીથી માનવને તેઓ વનસ્પતી તરફ વળવા સુચવે છે. પોતે અધુરા પડે છે ત્યારે તેઓ વનસ્પતી દ્વારા માનવબાળને કહેતા સંભળાય છે –

“ રમવા ઝૂમવા આવો માનવબાળ સૌ, વન–ઉપવન ને વનરાજીના સંગમા.

બાંધી ઝૂલો વડલાકેરી ડાળે જો, ઝૂલો રે વૃક્ષોની શીતળ છાંયમાં.”… … … 

એટલેથી ન અટકીને તેઓ કહેવડાવે છે વનસ્પતી દ્વારા, કે –

બોલ્યાં બાવળ, અરડૂસી અઘેડો જો, સાથે રે તુલસી, આવળ ને લીમડો…”

આ સાથે તેમાં તુલસી, શતાવરી, શરપંખો, કળી ભાંગરો, વ્હાલી નીર્મળી ઉપરાંત રૂડો પીંપળ અને પાલખડી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે ! માનવબાળને પોતાના તરફ આકર્ષવા –

“સફેદ, પીળાં, જાંબુડિયાં છે પુષ્પો જો, તોરણિયાં બાંધ્યાં રે લીલાં પાનથી.”

બાકી રહે તે પક્ષીઓ પુરું કરે છે –

“કોયલ, મેના સૂર મીઠા સંભળાવે જો, નાચે નાચે મયૂરો ઢેલડ સંગમાં.

સ્વાગત કરતાં બોલ્યાં અમૃતવાણી જો, ભલે પધાર્યાં લાડકડાં અમ આંગણે !

પીરસ્યા છે રસથાળો, માણો, ભાવે જો, મહેમાની માણો રે આદરભાવથી,”

વનસ્પતીનો ઉપયોગ કરવાની બાબતમાં કવીજીવને “ઉપભોગ’ અભીપ્રેત નથી. દીવ્ય ઔષધીઓનો ઉપભોગ ન હોય. વનસ્પતીના સદુપયોગની વીધી પણ તેઓ જ બતાવી આપે છે –

“સામગ્રી પૂજનની લઈ, પૂજવી રહી એ ઔષધી; લેવું નિમંત્રણ ભાવથી,

આવીશ લેવા ઔષધી. બીજે દિવસ જઈ નમ્રતાથી લાવવાની ઔષધી.”

વનસ્પતી સૃષ્ટી માનવ અને સઘળા જીવોના કલ્યાણ માટે હોવા છતાં મનુષ્ય વનસ્પતીને ભુલી રહ્યો છે તેની વેદના પણ નરહરિભાઈ કવીતાઓમાં વારંવાર પ્રગટ કરે છે –

“ ઔષધિ ફાલી ફળ, ફૂલ, મૂળ ને પાનથી, ભૂલ્યો રે, ભૂલ્યો ગુણ એના, માનવી !”  

પરંતુ વનસ્પતીનો ભાવ તો માનવ પ્રત્યે વાત્સલ્યનો છે. છોરું કછોરું થાય, પણ કાંઈ માવતર કમાવતર થોડાં થાય ?!  તેથી કહે છે –

“વિસર્યાં અમને માનવ કેરાં બાળ જો, નથી વિસાર્યાં અમે તમોને, માનવી !

ક્ષમા કરે બાળકને એનાં તાત જો, એમ વિસારી અમે તમારી ભૂલને !

સદૈવ રહેજો તમે અમારી સાથ જો, દિવ્ય બની જીવન સંગાથ નિભાવવા.”

શ્રી નરહરિભાઈ હવે તેમની જીવનયાત્રા એંશીના દાયકાના અંતની નજીકમાં જોઈને માનવજાત માટે શતાયુની આશા રાખે છે. સો વરસની જીંદગી માટેનો તેમનો આદર્શ શો છે ? –

“શત શત વર્ષો સુધી જીવવું ગમે, રોગ પજવે નહિ એવું જ્ઞાન ગમે.

જોઉં પુત્રના પુત્રનું મુખ પ્યારું, ઘર ઉલ્લાસે ભર્યું ભર્યું રહેજો મારું.

મારાં અંગ–ઉપાંગો સુદૃઢ રહે, શુદ્ધ અંતરમાં સદા હરિ નામ વહે.

મારાં વાણી–વર્તન સદા એક રહે, જેમ સરિતા નિર્મળ સદા વહેતી રહે… …

વ્હાલા, વિનતી કરું પ્રેમે સુણજો તમે; અંતકાળે લેવા આવી રહેજો; ગમે !”

માનવસેવાના વ્રતધારી, વનસ્પતીની સમગ્ર સૃષ્ટીના ચાહક ને ગાયક તથા પ્રભુપ્રીતીને જીવનમાં વણી બતાવનાર શ્રી નરહરિભાઈને પ્રશ્ન પુછાયો, કે પ્રથમ મીલ કામદાર તરીકે, પછી સેવાદળના સૈનીક રુપે, ત્રીજે પગથીયે ઔષધીના પ્રેમી તરીકે ને ચોથા ચરણમાં એના ગુણગાયક તરીકે તમે પ્રગટ્યા. હવે આગળ શું ?!

જવાબમાં તેઓને આગળ કોઈ કાર્યની ઝંખના નથી. તેઓ આ દેશના લોકો માટે આરોગ્ય ઝંખે છે. આધુનીક સારવાર મોંઘી થઈ છે, દોહ્યલી બની છે ત્યારે વનસ્પતી પાસે જઈને આપણું, લોકનું ને દેશનું કલ્યાણ થાય તેવી શુભેચ્છા પ્રગટ કરે છે. આપણે તેમને તેમની કલ્પના મુજબ શતાયુ ઈચ્છીએ !

અસ્તુ.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

(તેઓ લગભગ ૯૪ વર્ષ જીવ્યા. છેક સુધી કાવ્યોનું ને પુસ્તકોનું પરીશીલન કરતા રહ્યા. એમનાં બાકી રહેલાં કાવ્યોનું સંપાદન સ્વતંત્ર રુપે કરવાનુ મારે ભાગે આવ્યું ત્યારે એમની પાસે બેસાડીને એ કાર્યને સંપન્ન પણ કરાવીને ગયા !! બીજા ભાગ વખતે શોભનજી પણ નહોતા. ‘જીવનસ્મૃતિ સ્વાધ્યાય મંદિર’ના પ્રકાશન હેઠળ શ્રી મનુ પંડિત દ્વારા મારા એ સંપાદનને મુર્તરુપ અપાયું હતું. – જુ.)

ઔષધિગાન ભાગ – ૨

પ્રકાશકઃ શ્રી મનુ પંડિત

જીવનસ્મૃતિ મંદિર, ૧૭ – વસંતનગર સોસાયટી, મણિનગર, અમદાવાદ –૮.અમદાવાદ.

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s