Category Archives: Roga

ઊલટીમાં લોહી પડે તો –

લોહીની ઊલટી થાય છે? મૂંઝાશો નહિ !

 

લોહીની ઊલટી અટકાવવા…

અરડૂસી સર્વોત્તમ ઔષધ છે.

ઉનાળાના તાપમાં તાપવાથી; રાઇ, મરચાં, લસણ જેવાં ખૂબ ગરમ ખોરાક ખાવાથી; ક્રોધ કરવાથી; ક્ષય, રક્તપિત્ત કે ઉરઃક્ષત-છાતીમાં ચાંદું પડવાથી લોહીની ઊલટી થાય છે. આ રોગ મોટે ભાગે ગ્રીષ્મ અને શરદના તાપમાં જોવા મળે  છે.

લોહીની ઊલટી થાય ત્યારે દરદી અને એનાં સગાંવહાલાંને ગભરામણનો પાર રહેતો નથી. કેટલીકવાર તો ભલભલા ચિકિત્સકો પણ મૂંઝાઇ જતા હોય છે.

આવી અવસ્થામાં આયુર્વેદે ઘણાં ઔષધો દર્શાવ્યાં છે, પણ તેમાં સૌથી મહત્વનું અને ઝડપી –અસરકારક ઔષધ તો અરડૂસી છે. અરડૂસીને તો શહેર-ગામડામાં સૌ કોઇ ઓળખે છે. ઘરનાં આંગણે, બંગલાનાં કમ્પાઉન્ડમાં, શાળાનાં કમ્પાઉન્ડમાં કે ગામની ભાગોળે, વાડ કે વાડીમાં પુષ્કળ ઉગાડવામાં આવે છે. તેના તાજાં સારાં ૧૫-૨૦ પાનનો રસ કાઢી, સાચું મધ હોય તો ચમચી મેળવી, આપતાં રહેવાથી આશ્ચર્યજનક પરિણામ આવ્યા વિના રહેતું નથી. જ્યાં તાજી અરડૂસીનો રસ ન હોય ત્યાં તેનાં પાનનો પાઉડર, ઉકાળો કે ટીકડી પણ વાપરી શકાય. ફાર્મસીઓમાં તૈયાર મળતું ‘વાસા શરબત’ પણ આમાં ઉપયોગી ખરું જ. લોહીની ઊલટી સાથે ઉરઃક્ષતના કારણે છાતીમાં સખત દુઃખતું હોય તો સાથે આંબલિયા જેટલું સાચી લાખનું ચૂર્ણ આપવાથી વધુ સારું પરિણામ આવે છે. જે લોકો દવાખાનાં, હોસ્પિટલો અને ઔષધપેટી દ્વારા સારવાર આપવા માગતા હોય તેમણે શોણિતર્ગલ રસ, જેઠીમધ, શતાવરી, આમળાં કે છર્દિરિપુ ચૂર્ણ અથવા છર્દિરિપુ(કપૂરકાચલી) ટીકડીમાંથી કોઇ પણ ઔષધ મધમાં કે અરડૂસીના અનુપાનથી આપી શકે.

લોહીની ઊલટીમાં નીચેના સૂચનો ખાસ ધ્યાનમાં રાખવાં જેવાં છે : 

  • ઊલટી થાય કે તુરત જ અરડૂસીનો તાજો રસ ૧-૨ ચમચી દર કલાકે મધ મેળવીને આપ્યા કરવો.

  • પેટ-છાતીમાં દાહ થતો હોય અને ઋતુ ગરમ હોય તો આ રસમાં ખાંડ પણ મેળવી શકાય.

  • બની શકે તેણે બકરીનું દૂધ, આમળાંનો રસ, દાડમનો રસ, શતાવરીની ખીર, કાળી દ્રાક્ષ, ગુલકંદ, આમળાંનો મુરબ્બો વગેરે ખોરાક આપવા.

  • આવા રોગીએ ગરમ ખોરાક ખાવો નહીં, તાપવું નહીં, તડકામાં ફરવું નહીં, વધુ પરિશ્રમ કરવો નહીં.

  • તૈયાર દવાઓમાં ચંદ્રકલા રસ, શોણિતાર્ગલ રસ, વાસા શરબત, શતાવરી, આમલકી રસાયન, વાસા ટીકડી, ગોદંતી ભસ્મ વગેરે આપી શકાય. દવાખાનાં, હોસ્પિટલો અને ઇમર્જન્સી બોકસમાં આવી દવાઓ ખાસ સંઘરી રાખવી જોઈએ.

સૌજન્ય : શોભનકૃત ‘સદ્ય ચિકિત્સા’માંથી સાભાર.

Advertisements

આંચકીનો એક કેસ.

સૌથી પ્રથમ તાત્કાલિક કેસ !

સ્વ. શ્રી શોભન

––––––––––––––––––––––––––

        સ્નાતક થાયા પછીની ચિકિત્સામાં સૌથી પ્રથમ તાત્કાલિક કેસ તરીકે બાળકોની આંચકીનો કેસ મારે સફળ કરવો પડેલો.

હું ભૂલતો ન હોઉં તો લોકભારતી વિદ્યાપીઠમાં ચાર્જ લીધાને બેચાર દિવસે એ બનાવ બનેલો.

વર્ષઋતુનો પ્રારંભ હતો એટલે વાતદુષ્ટિ તો હોય જ અને તેમાં તે વર્ષે જાંબુનું ઉત્પાદન વધારે થયેલું. ‘जाम्ववं वातजननानाम् – વાયુ ઉત્પન્ન કરનાર દ્રવ્યોમાં જાંબુ સર્વશ્રેષ્ઠ છે…’ એ સૂત્ર પ્રમાણે કબજિયાતની અવસ્થામાં શ્રી પુરુષોત્તમભાઈ વરિયાના નાના પાંચ વર્સના નીતિનને જાંબુ સેવનના કારણે અપાનવાયુ દુષ્ટ થયો. અપાને સમાન, ઉદાન અને પ્રાણને પણ કોપાવ્યા, આફરો, શૂલ, જ્વર વ્યક્ત થયા બાદ રાત્રે બાર વાગ્યે વાતપિત્તનઃદોષપ્રકોપ કાળે આંચકી શરૂ થઈ ! આંચકીનો હુમલો ઉગ્ર હતો.

ઘરગથ્થુ અને કેટલાક ડૉક્ટરી ઉપચાર થવા છતાં રોગ પર કાબુ ન આવી શક્યો ત્યારે મને જગાડવામાં આવ્યો. નવો વૈદ્ય હોવાના નાતે, દવાખાનામાં એક વર્ષની અવ્યવસ્થાને કારણે કયું ઔષધ પ્રાપ્ત છે, અને છે તો ક્યાં છે તેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર મનમાં ન હોવાથી પહેલાં તો મુંઝાઈ ગયો. વળી, વિદ્યાર્થી અવસ્થા દરમિયાન ખરું કહું તો આંચકી વિશે શાસ્ત્રાભ્યાસ કે કર્માભ્યાસમાં કશું ભાથું આપવામાં આવેલ નહીં !…સદ્દભાગ્યે સાંજે દવાખાનું આટોપતી વખતે બેચાર બાટલીઓ વ્યવસ્થિત ગોઠવવા નીમિતે ‘लक्ष्मीनारायण रस’ ઉપર હાથ ગયેલો અને તેનો ઉપયોગ પણ તે જ વખતે વાંચી લીધેલો. સૂચિપત્ર પ્રમાણે આંચકીનું એ અદ્રિતીય ઔષધ હતું !

મને જગાડનાર પગીને મેં દવાખાનાની ચાવી આપીને કહ્યુઃ ‘હું બેસું છું તેની જમણી બાજુના ગોદરેજ કબાટને ખોલી, નીચેલા ખાનામાં જમણી બાજુ સૌથી છેલ્લી બાટલી છે તે દોડતા દોડતા લઈ આવો.’ એ ઔષધ તરફ દોડ્યા, હું દરદી તરફ દોડ્યો. જઈને જોયું તો નીતિનના દેહ પર ચાર-પાંચ ડિગ્રી જેટલો તાવ હતો. આંચકીમાં શરીર આંખુ ખેંચાઈ રહ્યું હતું. પરિચારકોની આંખો ભીની હતી !

બે મિનીટમાં મધું નિરીક્ષણ કરી મેં એરંડિયું માગ્યું.  તેનું એક ટીપું નાકમાં ચડાવ્યું. માથે, પગે અને પેટે તેનું માલિશ શરૂ કરાવી દીધું. દરદીનો શ્વાસ સહેજ સ્વસ્થ થયો. પવનછૂટ થઈ, પેટ સહેજ પોચું પડેલું લાગ્યું. ત્યાં તો ઔષધ આવી ગયું. લક્ષ્મીનારાયણરસની રતીની ૧ ગોળી મધમાં કાલવી, ચમચીમાં થોડા પાણી સાથે મેળવી પિવરાવી દીધી. પિવરાવવાની સાથે જ બે-ત્રણ મિનીટમાં દરદીએ આંખો ખોલી, આંચકીનો હુમલો પોતાનો કબજો છોડી રહ્યો હતો

પછી તો પ્રકુપિત વાયુને શાં કરવા, તાવ ઓછો થતાંની સાથે જ..થોડો સ્નિગ્ધ શેક પણ કર્યો. ફરી નસ્ય આપ્યું, માથે અને પગના તળિયે ગરમ દિવેલ પંદર-વીસ મિનીટ ઘસ્યા કર્યુ. ફરીને ઔષધ આપ્યું. અર્ધી કલાકમાં તે પા પા કલાકે ઉત્તરોત્તર બળવાન હુમલા સાથેની આંચકીનું સંશમન થઈ ગયું ! નીતિને ગરમ ગરમ ઉકાળો પણ પીધો અને મારી સાથે વાતો પણ કરી ?

એક માસ સુધી હરડે અથવા એરંડિયાનું સેવન કરવાથી અને વર્ષામાં જાંબુ ન ખવરાવવાના પથ્યાચરણથી એને એ પછી ક્યારેય આંચકી આવી નથી.

પછી તો આંચકીના કેટલાય કેસમાં આ લક્ષ્મીનારાયણરસે ધાર્યુ કામ આપેલું. બે-ચાર વખત એના અભાવે કેવળ શુદ્ધ ટંકણક્ષાર પણ સફળતા અપાવી શકેલો. અને બે વખત તો એ બંનેના અભાવે ગ્રામ્ય કેસોમાં પીપળાની વડવાઈ, એથી પણ વધારે ચમત્કાર બતાવી ગયેલી ! મારા સ્વ. પિતાશ્રી આ પીપળાની વડવાઈ દ્વારા પ્રતિવર્ષ એકાદ બાળકને તો આંચકીજન્ય મૃત્યુના મુખમાંથી બચાવતા.

છેલ્લા બેએક વર્ષથી હું નીચેના ક્રમથી સો ટકા સફળતા મેળવું છું.

૧.      આફરી હોય તો સૌપ્રથમ એરંડતેલની પિચકારી આપું છું. જેથી મળશુદ્ધિ થઈ વાયુની પ્રતિલોમ ગતિ અનુલોમમાં ફેરવાઈ જાય છે. દોષસંચય દૂર થતાંની સાથે જ્વર પણ ઊતરવા માંડે છે અને આંચકી કાં તો બંધ થઈ જાય છે કાં તો હળવી પડી જાય છે.

૨.      લક્ષ્મીનારાયણ રસ ૧-૧ રતી (૧/૮ ગ્રામ) મધ સાથે, અશ્વગંધારિષ્ટ સાથે કે અભયારિષ્ટ સાથે એક એક કલાકે બે વખત આપું છું.

૩.      પેટ પર દિવેલ સાથે હિંગનો ગરમ લેપ કરાવું છું અને તાળવે અને પગનાં તળિયે દિવેલની માલિશ કરાવું છું.

૪.   આંચકી પછીના ૧૨ કલાક સુધી પ્રાયઃ ખોરાક, દૂધ કે ધાવણ તદ્દન બંધ કરાવું છું.

કેન્સરની ઓળખાણ.

 – રાજવૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ.

કેન્સરને કેમ ઓળખશો ?

        કેન્સરને ઓળખવું એટલે તેના લક્ષણો જાણવા. અત્યારના કેન્સર વિજ્ઞાનમાં આ ઘણું જ અઘરું થઈ ગયું છે. ત્યા આયુર્વેદની જેમ વાયુ, પિત્ત, કફ પ્રમાણે લક્ષણો આપવામાં આવ્યા નથી જ. ત્યાં બે બાબત છે. એક તો રોગીની સામાન્ય ફરિયાદ અને તેના પછી શરૂ થાય છે, જુદા જુદા ટેસ્ટની ભરમાળ. દાખલા તરીકે એક રોગી ફરિયાદ કરે કે મને ગળે ઉતારવામાં તકલીફ છે, એટલે ગળાના કોઈ ભાગમાં કેન્સર હોવાનું માની જુદી જુદી અનેક તપાસ થાય છે. જેમાં એન્ડોસ્કોપી, બેરીયમમીલ પીવરાવીને તેના એક્સરે. જો ગાંઠ જોવા મળે તો પછી તેની ગાંઠમાંથી થોડો ટૂકડો લઈને તેની બાયોપ્સી કરવામાં આવે છે. કેન્સરની જાત નક્કી થાય છે. સામાન્ય ગાંઠ-બિનાઈન ટ્યુમર છે કે ઘાતક અર્બુદ-મેલિગ્રન્ટ ટ્યુમર છે, તે પહેલાં નક્કી થાય છે. અને પછી સારવારનો ક્રમ શરૂ થાય છે. આતો તમે સમજી ગયા કે જેમ સ્થળ જુદા તેમ લક્ષણો જુદાં. દા.ત. મળાશયમાં જાજરુના ભાગનું કેન્સર હશે તો ઝાડામાં લોહી-પરુ આવશે. ઝાડાનો સમય બદલી જશે. ફેફસાનું કેન્સર હશે તો ખાંસી, શ્વાસ, કફ સાથે થોડું લોહી આવવું, કદાચ ગાંઠ ઉપસવી વગેરે, માથાના-મગજમાં કેન્સર હોય તો માથાનો દુઃખાવો, ચક્કર આવવા, આંખે ઝાંખ આવવી, હાથપગ કે મળ-મૂત્રના ભાગ પર કાબુ ઘટવો કે લકવા થઈ જવો જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.

        આયુર્વેદે આ વાત જુદી રીતે કરી છે. આયુર્વેદને ઉપર બતાવ્યા તે લક્ષણો સાથે વાંધો નથી જ-આયુર્વેદ સંમત છે. આ ઉપરાંત આયુર્વેદ આ લક્ષણોને ત્રણે દોષો સાથે સાંકળે છે. દા.ત. ફેફસાંના કેન્સરમાં (પાનકોટ ટ્યુમરમાં) જે તે તરફના હાથમાં બહુજ દુઃખાવો થાય છે. આયુર્વેદની દ્રષ્ટિએ આફ્રુફૃસાર્બુદ (ફેફસાનું કેન્સર) વાતિક છે. કારણ કે પીડા છે. આવું ક્યાંયનું કેન્સર હોય, જો પીડાવાળું હોય તો તેને વાતાર્બુદ નામ આપવામાં આવે છે. આવું જ પિત્તર્બુદનું છે, તેમાં બળતરા થાય છે, તાવ આવે છે, થોડા પાણી જેવા ઝાડા થઈ શકે છે વગેરે. યાદ રાખો અત્યારના કેન્સર ઓકોલોજીમાં બતાવવામાં આવેલ ‘સાર્કોમાં’એ પિત્તાર્બુદ ગણાય, કફાર્બુદ હોઈ શકે, જો તેમાં ઠંડો સ્પર્શ, ખંજવાળ, ઓછામાં ઓછી પીડા, ભાર લાગવો જેવાં લક્ષણો જોવા મળે છે. ચરબીના કારણે જોવા મળતું કેન્સર-મેદાર્બુદમાં કફના બધાજ લક્ષણો હોય છે, ઉપરાંત શરીરમાં ચરબી વધે ત્યારે તે વધે છે અને ચરબી ઘટે ત્યારે તે ઘટે છે. આ ચાર અર્બુદો જ અમુક શરત હોય તો જરૂર મટાડી શકાય. બાકી રહેતા બે અર્બુદો, રક્તાર્બુદ અને માંસાર્બુદ. જેમાં લોહી ખરાબ થઈ તેને વહન કરનાર રક્તવાહિનીઓમાં પણ અર્બુદ પગ પેસારો કરે, તેને રક્તાર્બુદ કહેવામાં આવે છે. આ અર્બુદમાં રક્તવાહિનીઓ પર દબાણ વધે છે, તેમાં સંકોચ-ખેંચાઈ જાય છે. રક્તના સ્ત્રાવવાળો માંસનો ઉભાર જોવા મળે છે. આ શોથ ઉપર ઝડપથી વધે છે. અને ઉપરના ભાગમાં માંસના અંકૂર જોવા મળે છે. આ રોગોમાં રક્તક્ષયજન્ય પાંડુ તરત જ જોવા મળે છે.

        આવું જ માંસાર્બુદ-માંસપેશીમાં થતા કેન્સરનું છે. જો કોઈ માંસપેશી પર સતત દબાણ કે ઉત્તેજના (આયુર્વેદમાં આને ‘અર્દિત’ કહે છે) થાય તો તે માંસપેશીમાં કેન્સર થાય છે. આ કેન્સર પથ્થર જેટલું કઠણ, પીડા વિનાનું, સ્પર્શમાં સુંવાળું, આજુબાજુની ચામડીના રંગ જેવાજ રંગવાળું, ન પાકતું અને આજુબાજુના અંગો સાથે જોડાઈને હલે ચલે નહી તેવું હોય છે. આ માંસાર્બુદ-અત્યારના રેમ્બડોમાયોમા જેવા પ્રભાવવાળું બનાવવામાં આવ્યું છે, તે અસાધ્ય છે.

        હવે તમે આયુર્વેદપ્રેમી અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ ધરાવો છે. એટલે એક પ્રશ્ન ફરી પુછો તે શક્ય છે. આ બધા કેન્સર તો બહાર થયા હોય તો તેના ઓળખી શકાય. પણ ફેફસામાં અન્નનળી, આમાશય, મોટું આંતરડું, હ્રદય વગેરેમાં થયા હોય તેની આયુર્વેદના નિષ્ણાતોને ખબર હતી ? પ્રશ્ન અંત્યંત મહત્વનો અને તીક્ષ્ણ છે. આવા બે પુરાવા આયુર્વેદમાં છે. એક તો તેણે ગાત્ર પ્રદેશે કવચિત દોષા શબ્દ વાપરીને શરીરના કોઈપણ ભાગમાં કેન્સર થઈ શકે છે. તે બતાવ્યું છે. બીજું કેન્સર મટાડી શકાય તેમ હોવા છતાં કેટલીક સ્થિતિમાં તે ન મટે તેવું બતાવતા તે લખે છે કે હ્રદય, ફેફસાં જેવા ભાગમાં થયું હોય, અન્નનળી, મોટું આંતરડું જેવા સ્ત્રોતમાં (સોતોથ્ત) થયું હોય તો તે  મટાડી શકાતું નથી.

        આયુર્વેદમાં સ્થાનાનુસાર ઘણા કેન્સર બતાવવામાં આવ્યા છે. હોઠ પર થતું કેન્સર, ઔષ્ઠાર્બુદ, ગાલમાં થતું કેન્સર, કપોલાર્બુદ, જીહ્યા, મૂળ અને ગળામાં થતું કેન્સર ગલાર્બુદ, જીભનું કેન્સર જીહ્યાર્બુદ, નાકનું કેન્સર નાસાર્બુદ, આંખનું કેન્સર વર્માર્બુદ, કાનનું કેન્સર કર્ણાર્બુદ, લિંગનું કેન્સર લિંગાર્બુદ કેન્સર એટલે આયુર્વેદમાં સ્થાનની દ્રષ્ટિએ ઘણા નામના અર્બુદ છે.

        ઉપરાંત આયુર્વેદમાં કેન્સર સામાન્ય લક્ષણો બતાવવામાં આવ્યા છે. પછી આ કેન્સર વાત્તિક હોય, પૌત્તિક હોય કે દ્વંદ્વજ હોય. આ કેન્સર મેદ ધાતુના આધારવાળું હોય, માંસના આધારવાળું હોય કે રક્તના આધારવાળું હોય. તેના કેટલાંક લક્ષણ અચૂક હોય છે. આ લક્ષણો છે.

–          કોઈપણ કેન્સર શરૂઆત પામે ત્યારે તે ગોળાકાર હોય છે.

–          તે સ્થિર હોય છે. મતલબ કે જ્યાં તે થયું હોય ત્યાં તેની મજબૂત પકડ હોય છે.

–          મંદરુજા-તદ્દન નહિવત પીડા હોય છે. હા, વાતાર્બુદ તીવ્ર પીડા એક અપવાદ છે.

–          મહાન્ત-તેનું કદ મોટું થતું જ જાય છે. કહેવાય છે કે માનવીના માથા જેટલું કદ જોવા મળ્યાના દાખલા છે. તમે પેપરમાં તો વાંચતા જ હશો કે ફલાણા બેનના પેટમાંથી પ્ કિલોની ગાંઠ કાઢી વગેરે.

–          અનલ્પમૂલ-ન અલ્પ=અનલ્પ. જેના મૂળિયાં એકાદ બે-બે અંગ કે સીસ્ટીમમાં ન હોતા આખા શરીરમાં વ્યાપ્ત હોય-લગભગ દરેક સીસ્ટીમમાં જોવા મળે તે અલ્પ મૂલ.

–          ચિર વૃદ્ધિ-સામાન્ય રીતે આપણે આગળ બતાવ્યું તેમ-કેન્સરની ગાંઠ બીજા કોઈ ઉભારવાળા રોગો ચેપના કારણે પાકે છે. કેન્સર ભાગ્યેજ પાકે છે. અને પાકે તો ક્યારેક થોડું પરું નિકળતું જોવા મળે છે. વિચારો આજથી હજારો વર્ષ પહેલાં કેન્સરને સ્પષ્ટ બતાવવું-તેની રચનાને મોર્ફોલોજિકલ સમજાવવું તે કેટલી બધી સાધના માગી લેતું કામ હશે ? કેટલી વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ હશે ? કેટલી સચોટતા હશે આટલું વિકસીત ઓકોલોજી પણ કેન્સરના સ્વરૂપને જે આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવ્યું છે-તેની ના પાડી શકે તેમ નથી.

હવે તમારો એક પ્રશ્ન હશે. આયુર્વેદમાં સાદી ગાંઠ-ગ્રંથી અને અર્બુદ કેન્સર-મેલિગ્રન્ટ ટ્યુમર બતાવ્યું છે. પણ કેન્સર ઘાતક છે, તેવું સ્પષ્ટ કેમ બતાવવામાં આવ્યું નથી ? આ તમારો પ્રશ્ન બરાબર છે. જે શબ્દ પોતે પોતાની જાતને ઓળખાવતો હોય તેને ફરી બતાવવાનું જુના જમાનામાં પ્રચલન ન હતું. વધુ સ્પષ્ટ કહું તો એકલો ‘અર્બુદ’ શબ્દ જ ઘણું બતાવી જાય છે. અર્બુદમાં બે શબ્દો વ્યુત્પત્તિની દ્રષ્ટિએ છે. વ્યુત્પત્તિની એટલે શબ્દની રચના સમજાવતું વિજ્ઞાન. અર્બુદમાં અર્બ+ઉદ છે. અર્બ શબ્દ હિંસાના અર્થમાં-મારી નાંખવાના અર્થમાં છે-અર્બહિંસાયામ્ ! અને ઉદ્ એટલે ઉત્પતિના અર્થમાં છે. જે રોગ મારી નાખવા માટે ઉત્પન્ન થાય તે જ અર્બુદ. આમ અર્બુદ એટલે ઘાતક કેન્સર જ. વાત થોડી આડા પાટે ચલાવીને પણ તમને એક ઐતિહાસિક માહિતી આપવા માંગુ છું. જુના જમાનામાં અર્બ-સૈનિકના અર્થમાં પણ વપરાતો. કારણ કે સૈનિક મારવાનું કામ કરે છે.

શ્રીકૃષ્ણના કુટુંબના ઝઘડા બહુ હતા. અનિરૂદ્ધ ફરતો ફરતો ગલ્ફ દેશમાં ગયો. રાજકુમાર હતો એટલે આ વિસ્તારમાં રાજ સ્થાપવાનું વિચાર્યું. રાજ્ય સ્થાપવા માટે તો સૈન્ય જોઈએ. એટલે તેણે ભારતમાંથી હિન્દ મહાસાગરના માર્ગે સૈનિકો બોલાવવા શરૂ કર્યા. આ સૈનિકો ત્યારે અર્બ તરીકે ઓળખાતા. એટલું જ નહીં ત્યાંની સ્થાનિક પ્રજા તેને અરબ કહેતી. આમ આજની અરબ પ્રજા એ મૂળ ભારતીય સૈનિકો જ છે. જેને અનિરૂદ્ધ ભારતમાંથી સૈન્ય તરીકે લઈ ગયો હતો અને આ સૈનિકો હિન્દ મહાસાગરના જે ભાગમાંથી ગયા હતા, તે બહુ વપરાશના કારણે અરબ સમુદ્ર કહેવાવા લાગ્યો. આનો બીજો પુરાવો છે કે હજુ તેલ નહોતું મળ્યું તેટલા વર્ષ પહેલાં ૫૦-૬૦ વર્ષ પહેલાં અરબો માત્ર લડવાનું જ કામ કરતા, ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં આરબ ‘આરબની બેરખ’ તરીકે સૈનિકોનું જ કામ કરતા. આ જ આરબો આજે પેટ્રો ડોલરના કારણે વિકાસ બની ગયા. મૂળ તેઓ ભારતીય છે.

અરબ સો કરોડ માટે પણ છે. ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને એ પણ ખબર હતી કે કેન્સર કોષો હજારોની સંખ્યામાં હોય છે. અને તેથી આ ગાંઠ વધતી જ જાય છે.

અર્બુદનો ત્રીજો અર્થ માઉન્ટ આબુ છે. આબુ જુના જમાનામાં અર્બુદગિરી તરીકે ઓળખાતો. તેની રચના બહુજ વિષમ હોવાથી કેન્સરની ગાંઠની સરખામણી આ પર્વત સાથે કરવામાં આવી છે. હવે જો તમે પર્વત-ડુંગરની રચનાને જુઓ તો અર્બુદ કેન્સરની ગાંઠની રચના કેવી છે, તે બહારથી પણ ખબર પડે. જેમ કે

–          પર્વતની જેમ કેન્સરની ગાંઠ રચનામાં વિષમ હોય છે.

–          ભૂગોળના નિયમ પ્રમાણે પર્વત જેટલો ઉપર તેટલો જ નીચે હોય છે. કેન્સરની ગાંઠ પણ ઊંડા મૂળવાળી હોય છે.

–          રચનામાં પથ્થર જેવી કઠણ હોવાથી કેન્સરની ગાંઠ ‘સ્ટોનીહાર્ડ’ કહેવાય છે. એટલે આયુર્વેદમાં અર્બુદ (માંસાર્બુદ) ને ‘અશ્મવત્’ પથ્થર જેવી બતાવવામાં આવી છે.

–          પર્વતની માફક સ્થિર (દ્રઢ) હોવાથી કેન્સરની ગાંઠ તેની જગ્યાએથી ચાલતી નતી. ઈમ્મોબાઈલ છે.

–          ઊંડા મૂળવાળો હોવાથી પર્વત જેમ ઉખેડીને કાઢી શકાતો નથી. કેન્સર-અર્બુદની ગાંઠનો નાશ કરી શકાતો નથી.

તમારા ખ્યાલમાં હવે આવ્યું હશે કે કેન્સર-અર્બુદનું આયુર્વેદમાં કેટલું અગાધ વર્ણન છે. અને તેથી ભારતની પ્રજા સંસ્કૃતનું જ્ઞાન હોય જેમ તમારે જાનકી શબ્દનો અર્થ નથી સમજાવવો પડતો, દાશરશિનો અર્થ નથી સમજાવવો પડતો, વાસુદેવનો અર્થ નથી સમજાવવો પડતો. આ શબ્દો જ સ્વયં સ્પષ્ટ છે અને પોતાની વાત પોતે જ કહે છે. જાનકી એટલે જનક રાજાની પુત્રી, દાશરશિ એટલે દશરથ રાજાનો પુત્ર રામ અને વાસુદેવ એટલે વસુદેવના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ. કેવી વૈજ્ઞાનિક ભાષા છે ? તમે એમ નહીં સમજશો કે આવા નામોની પરંપરા આપણે ત્યાં જ છે. બધે જ છે. અંગ્રેજીમાં પણ ડેવિડસન એટલે ડેવિડનો છોકરો. પણ આ લોકો પાસે સંસ્કૃત જેવી સમૃદ્ધ ભાષા ન હોવાથી તેઓના રૂપો આપણા જેવા સુગમતાવાળા નથી. આમ કેન્સર માટે મેલિગ્રન્ટ જેવો શબ્દ ઉમેરવાની આયુર્વેદને જરૂર નથી.

સાધ્યાસાધ્યત્વ-પ્રોગ્નોસોસીસઃ-

        કેન્સર મટે છે, ખરું ? બીજા શબ્દોમાં કેન્સર મટે તેવું-સાધ્ય છે કે ન મટે તેવું અસાધ્ય છે ? કેન્સર થયા પછી બચી ગયાના આંકડા તો સ્પષ્ટ બતાવે છે કે કેન્સર મટાડવું મુશ્કેલ છે. કારણ બહુ સરળ છે. કેન્સર એ કોઈ જગ્યાએ થયેલ ગાંઠ નથી જ. અલબત્ જ્યાં વધુ ખરાબી ત્યાં તે જોવા મળે છે. પણ તેનો અર્થ એ નથી કે તમે જ્યાંથી કાપ્યું તે ત્યાં જ હતું. પણ આ અગત્યનું નથી. અત્યારની ત્રણ જુનવાણી સારવાર-હા, આપણે જેને મોડર્ન કહીએ છીએ, તેને પશ્ચિમમાં લોકો ઓર્થોડોક્ષ કહે છે. સારવાર પછી તે સર્જરી-વાઢકાપ હોય. કીમોથેરાપી-એન્ટી કેન્સર દવાઓ અપાતી હોય કે પછી રેડિએશન-શેક હોય કેન્સર દૂર કરવાનું કામ કરે છે. સાથો સાથ કેન્સર કરવાનું કામ પણ છે, એટલે હું આને બેધારી તલવાર કહું છું. બે ધારી આગળ-પાછળ એમ બંને જગ્યાએ વાગી શકે છે. આ બાબતને થોડી વિગતથી જોઈએ.

        વાઢકાપ અથવા સર્જરી કેન્સરના કોષોને કાપે ત્યારે ત્યાં હાજર રહેલ લોહીની નળીઓ અને લસિકાવાહિનીઓ પણ કપાય છે. આ ખુલ્લા થયેલા બંને માર્ગોમાં કેન્સરના કોષો પ્રવેશ મેળવે છે. અને અન્ય જગ્યાએ આ કોષ અનાજના બીજની માફક ઉગી નીકળે છે અને તે ત્યાં અડીંગો જગાવે છે. આને અર્ધ્યર્બુદ-સેકન્ડરી મેટાસ્ટેસીસ કહે છે. તો કીમોથેરાપિ પણ ઝેરી રસાયણ જ છે. તે પોતે કેન્સર કોષોનો વિનાશ કરે છે, તેમ નોર્મલ કોષોમાં પણ વિકૃતિઓ કરે છે. આ વિકૃતિઓમાં કેન્સર પણ એક હોય શકે.

        રેડિએશન વીશે તો અત્યારે સામાન્ય જ્ઞાન ધરાવનારને ખબર છર કે તે કેન્સર કરનાર પદાર્થથી કેન્સર મટાડી શકાય છે. એક્સરે રેડિએશન, સોલર રેડિએશન જેમ કેન્સર કરનાર છે તેમ રેડિએશન પોતે કેન્સર કોષોને બાળે છે, પણ પ્રાકૃત કોષોમાં કેન્સરના બીજ રોપી દે છે. આમ આજની ત્રણે ત્રણ સારવાર કેન્સર પર લગભગ નકામી થઈ ગઈ છે. હા, જ્યારે આઈએસટી-ઈમ્યુનો સ્ટીમ્યુલન્ટ થેરાપી અજમાવવામાં આવે તો તે ચોક્કસ પરિણામદાયી બની શકે. ઈમ્યુનિટિનો હાસ થવાનો કેન્સરમાં પાયાની વિકૃતિ છે. ત્યારે ફરી કિમોથેરાપિ અને રેડિએશન વધુ ઈમ્યુનિટિનો નાશ કરે છે. માત્ર આયુર્વેદ ક મદદ કરી શકે. જેનો વિચાર સારવારમાં કરીશું. આમ અત્યારે તો કેન્સર અસાધ્ય જ છે.

આયુર્વેદ શું કહે છે ?

        આપણે ઉપર જોયું તેમ કેન્સરના મૂર્ધન્યનિષ્ણતો-ઓકોલોજિસ્ટ તો સ્પષ્ટ માને છે કે કેન્સર મટતું નથી જ જે કંઈ સારવાર છે, તે થિગડા જેવી છે. થોડાસમય માટે પરિણામ દાયક દેખાય છે. હા, બીજો વર્ગ અને નિષ્ણાતો-જેઓ સંશોધનમાં લાગ્યા છે તેઓ માને છે કે ભવિષ્યમાં કેન્સરને સાધ્ય બનાવી શકાશે. પણ વ્યવહારમાં આજે તો ઉપર બતાવી તે જ સ્થિતિ છે. એટલું જ નહીં કેન્સરના નામે અબજો ડોલર સંશોધનમાં ખર્ચવામાં આવે છે. પણ કોઈએ તેના વર્લ્ડક્લાસ નિષ્ણાતને પૂછયું હતું કે આ તમે આ આંતરડાના કેન્સરને કાપો છો પણ તમને જ આ કેન્સર થાય તો શું કરો ? તેનો જવાબ હતો હું ઓપરેશન ન જ કરાવું.

        આયુર્વેદ સાધ્યાસાધ્યમાં વિશ્વના કોઈ પણ ચિકિત્સા જગતથી આગળ છે. એટલે કે કેન્સર-અર્બુદના છ પ્રકારો – વાતાર્બુદ-પિતાર્બુદ, કફાર્બુદ, મેદાર્બુદ, રક્તાર્બુદ અને માસાંર્બુદમાં પાછલા બે તો થતાં જ અસાધ્ય છે. જ્યારે આગલા ચાર સાધ્ય છે. પણ આ સાધ્ય અર્બુદો પણ કેટલીક શરતો સાથે જ સાધ્ય છે. જેમ કે ઉપર બતાવેલ ચાર કેન્સરો-અર્બુદોમાં જો સ્ત્રાવ થતો હોય, તે હ્રદય, ફેફસાં, મગજ, કીડની જેવા મહત્વના અંગો (મર્મ-વાઈટેલ ઓર્ગનમાં થાય કે અંદરના માર્ગો (અન્નનળી, આમાશય, મોટું આંતરડું, નાનું આતરડું વગેરે)માં થાય અને થતાંની સાથે આજુબાજુના અંગોમાં જોડાયેલ હોય અને એક સ્થળે થયા પછી અન્ય સ્થળે-અધ્યર્બુદના રૂપમાં જોવા મળે તો સામાન્ય રીતે તે અસાધ્ય ગણાય છે. આમ વ્યવહારમાં મળતાં લગભગ બધાં જ અર્બુદ-કેન્સરો અસાધ્ય સ્વરૂપનાં જ જોવા મળે છે. કારણ ? કારણ બહુ જ સ્પષ્ટ છે. પી.એ.હર્ઝન કરીને એક નિષ્ણાતે આ કારણ બતાવ્યું છે. તે કહે છે. કેન્સરનું નિદાન થયા પછી દર્દી અને ડૉક્ટરની મનોદશા ભ્રમિત થઈ જાય છે. અને બીજા એવા ડ્રાસ્ટીક એકશન લે છે અને કહે છે, કાપીનાખો, બાળીનાખો અને તેનો નાશ કરી નાખો. અંગ્રેજીમાં કટ ઈઝ આઉટ, બર્નઈટ આઉટ અને ડીસ્ટ્રોય ઈટ એમ કહેવાય છે. બીજા શબ્દોમાં રોગી કાંતો સર્જરી કરાવીને, તરણોપાય-છેલ્લા ઉપાય તરીકે આયુર્વેદને શરણમાં આવે છે. એટલે આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવી તેવી અસાધ્ય અવસ્થાજ હોય છે અને છતાં વ્યવહારમાં આયુર્વેદ ઘણું કરે છે. સારવારની શ્રેષ્ઠ રીત આપણે સારવારમાં જોઈશું.                           

 

કેન્સર એટલે શું ?

રાજવૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ

તમને જાણીને નવાઈ લાગશે, પણ એ હકીકત છે કે કેન્સરની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા હજુ સુધી ઉપલબ્ધ નથી. કેન્સર અંગેની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા ‘આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્સર શોધ સંસ્થાન’-ઈન્ટરનેશનલ એજન્સી ફોર રિસર્ચ ઓન કેન્સર (આઈ.એ.આર.સી) લિયોન્સ નામના શહેરમાં આવી છે. આ શહેરમાં જ આજથી બરાબર બસો વર્ષ પહેલાં ત્યાંની અકેડમીએ ‘વોટ ઈઝ કેન્સર’ પર એક હરીફાઈ રાખી હતી. તેમાં ઉત્તમ જવાબ આપનાર હરીફ બર્નોર્ન પેરીલે જે આપ્યો હતો તે આજે પણ સાચો જ છે. તેનો જવાબ હતો, ‘કેન્સર એટલે જેની વ્યાખ્યા અને સારવાર બંને મુશ્કેલ છે એવો રોગ’.

તમે મસા, રસોળીની ગાંઠ, હાથપગના ઘસાતા ભાગોમાં જોવા મળતાં ડંખ જોયા છે. તે જેમ પોતાની જગ્યાએથી ઉપસીને વધેલા જોવા મળે છે, તેવું જ કેન્સરની ગાંઠમાં હોય છે. ફરક માત્ર એટલો કે મસા, રસોળીની ગાંઠ અને ડંખ એક મર્યાદા પછી વધતા અટકી જાય છે. જ્યારે કેન્સરની ગાંઠ અમર્યાદિત વધે જ જાય છે. એટલું જ નહીં સામાન્ય ગાંઠ અને કેન્સરની ગાંઠ વચ્ચે બીજા પણ કેટલાક ફેરફાર છે, જેમ કે,-

સામાન્ય ગાંઠ

  • બહુ ધીમે ધીમે વધે છે.
  • વધે તેમ આજુબાજુની રચનાને બાજુમાં ખસેડે છે.
  • પોતાનું એક આવરણ હોય છે.
  • મર્યાદિત જ વધે છે.
  • જે કોષોમાં ગાંઠ થાય તે જ તેમાં છેક છેલ્લે સુધી જોવા મળે છે.
  • મૂળ કોષો જ રહેતા હોય તેના સ્થાનિક કાર્યમાં કોઈ ફેરફાર થતા નથી.
  • કોષોનું વિભાજન મૂળ ગતીથી જ આગળ વધે છે.

કેન્સરની ગાંઠ

  • ઝડપથી વધે છે.
  • વધે તેમ આજુબાજુની રચનાનો નાશ કરે અને તેમાં ફેલાય છે.
  • કોઈ આવરણ હોતું નથી.
  • અમર્યાદિત વધે છે. કેન્સરની ગાંઠ માણસના માથા જેટલી વધે છે.
  • જે કોષોમાં થયું હોય તેના બદલે આગળ જતાં કોષો બદલી જાય છે.
  • કોષોમાં ફેરફાર થતો હોય ક્રિયામાં પણ જેમ કે થાઈરોઈડ ગ્રંથી વૃષણનો સ્ત્રાવ ટેસ્ટોસ્ટીરોન ઉત્પન્ન કરવા માંડે છે.

થોડુંક વધું સમજીએ. બાળક જન્મે છે, કિશોર બને છે, યુવાન બને છે, પૌઢ અને છેલ્લે વૃદ્ધ       થઈને મરી જાય છે. આ ગાળા દરમિયાન જન્મથી મળેલા મૂળ કોષો વધુમાં વધુ પચાસ વખત વિભાજીત થાય છે. જેમ એક કાગળના તમે ટૂકડા કરતા રહો અને પછી આગળ વધુ ટૂકડા ન થઈ શકે તેમ. પણ કેન્સરના કોષો અંતરહિત વિભાજીત થતા જ રહે છે. તમે ઉધઈવાળો રાફડો જોયો છે ? હા, પણ તમે ઉધઈને કામ કરતા નથી જોઈ ? આ એક જાતની કીડીઓ જ છે. તેઓનો સમૂહ હોય છે અને સમૂહને કામ વહેંચવામાં આવ્યું હોય. તેઓ આ કામ એકધારી રીતે પાર પાડે છે. પણ તેની એક રાણી હોય છે. તે માત્ર ખાય છે અને બચ્ચા પેદા કર્યે રાખે છે. આ બધાઓને કામ અંગે કોઈ માહિતી હોતી નથી. તેઓ એટલા બધા વધી પડે છે અને બધે ફેલાય છે કે પેલા બિચારા કામઢાઓનું કામ રઝળી પડે છે. બધી જ અવ્યવસ્થા ઊભી થાય છે. કેન્સરના કોષો બસ આવું જ કરે છે.

તમે હિમશીલા વિશે કેટલું જાણો છો ? હિમશીલા દરિયામાં તરતી હોય છે. ૭/૮મો ભાગ પાણીમાં ડૂબેલો હોય છે. જ્યારે ૧/૮મો ભાગ જ તમે જોઈ શકો છો. કેન્સરનું કંઈક આવું જ છે. છતાં એટલું ચોક્કસ છે કે તે આટલો સમય ગુપસુપ આગળ વધે છે. રોગીને કોઈ જ ફરીયાદ થવા નથી દેતું. પણ જેવું તે ૧/૮મો ભાગ બહાર આવ્યો કે તેની વધવાની ઝડપ બહુ ઝડપી બને છે. ઉપરાંત અવરોધો ઊભા કરે છે. છેલ્લે કેન્સરના કોષો અન્ય સ્થળે, ‘બીજ’ની જેમ ફેલાવે છે. બીજા કોઈ રોગમાં આ શક્તિ નથી. એટલે કેન્સર હોય છે વૃષણનું, ગાંઠ દેખાય છે. ગળામાં, કેન્સર હોય છે, જીભના મૂળમાં અને ગળાની પડખે ગાંઠ દેખાય છે. કેન્સર ફેફસામાં હોય, પાંસળીમાં તેની બીજી ગાંઠો થાય છે. બીજોને કેન્સર સેલને લઈ જાય છે લીમ્ફ-લસિકા અને લોહી.

આયુર્વેદમાં સામાન્ય ગાંઠ મોટી થાય, મટાડવી મુશ્કેલ બને ત્યારે તે અર્બુદ કહેવાય છે. એટલું જ નહીં શરીરના કોઈપણ ભેમાં તે થઈ શકે છે. આયુર્વેદમાં બતાવેલ કારણોથી ત્રણે દોષો – વાયુ, પિત્ત અને કફનો પ્રકોપ થાય છે. આ દોષો માંસ અને લોહીને ખરાબ કરીને જે ન મટે તેવી ગાંઠ કરે છે. તેને અર્બુદ કહે છે. ટૂંકમાં આયુર્વેદમાં કેન્સર કોને કહેવાય – અર્બુદ કોને કહેવાય તેનૌ સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા હતી.

પ્રકારો

      કેન્સરના પ્રકારો અનેક રીતે પાડવામાં આવ્યા છે. ખરેખર તો આ ગાંઠોના પ્રકારો છે. એટલે આ ગાંઠ મૃદુ (બીનાઈન) હોઈ શકે અને દારૂણ (મેલિગ્રન્ટ) પણ હોઈ શકે. યાદ રાખો મૃદુ (સાદી ગાંઠ) દારુણમાં ફેરવાઈ શકે છે, પણ એક વખત દારુણ ગાંઠ સ્પષ્ટ થયા પછી તે મૃદુમાં ફેરવાઈ શકતી નથી.

        બીજો પ્રકાર તે ક્યાં થયું છે. કઈ ધાતુમાં તેનાં મૂળિયાં છે, તેનાં આધારે આ પ્રકારો છે. આ પણ બે પેટા વિભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે. જેમાં એક છે એપિથેલિયલ કોષોમાં થનારું કેન્સર અને બીજું સંયોજક ધાતુ – કનેકટીવટીસ્યુમાં થયેલ કેન્સર. પહેલિ પ્રકાર વધુ ધાતુ અને કોષોમાં ફેલાયેલો હોય ત્યાં વધુ કેન્સર થતાં જોવા મળે છે. આમાં ચામડીનું કેન્સર, માંસનું, મ્યુકસમેંબ્રેઈન સાથે જોડાયેલ અંદર થતાં કેન્સરનો આમાં સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારનાં કેન્સર કાર્સિનોમાં તરીકે ઓળખાય છે. તો સંયોજક ધાતુ-કનેકટીવ ટીસ્યુના કેન્સર હાડકાં, તરૂણાસ્થિ (કાર્ટિલેજ) અને સ્નાયુઓમાં થતા જોવા મળે છે. આ કેન્સરનો પ્રકાર ‘સાર્કોમા’માં કરીકે ઓળખાય છે. તમે આનંદ પિક્ચરમાં રાજેશ ખન્નાને થયેલું કેન્સરએ આંતરડાનું લીમ્ફોસાર્કોમા હતું.

                યાદ રાખો કાર્સિનોમા એ સામાન્ય રીતે પ્રૌઢ અને વૃદ્ધ વ્યક્તિઓનો રોગ છે. જ્યારે સાર્કોમા યુવાન વ્યક્તિનું કેન્સર છે. બીજું આપણે ઉપર જોયા તો ફેરફારો બીનાઈન ટ્યુમર અને મેલિગ્રન્ટ ટ્યુમર એકજ સ્થળના હોઈ શકે. તે વખતે તેના નામમાં મેલિગ્રન્ટ ઉમેરીને તે દારુણ કેન્સર છે તેમ બતાવવું પડે છે. જેમ કે એડીનોમાએ ગ્રંથી પ્રધાન કેન્સર છે. જ્યારે ત્યાનું કેન્સર એડીનોમાને બદલે મેલિગ્રન્ટ પ્રકારનું થાય તો એડીનો કાર્સિનોમા કહેવાય છે. કારણ કે એડિનોમા સાદી ગાંઠ છે. આવું જ પેપિલોમાં સાદી ગાંઠ પણ તે મેલિગ્રન્ટ હોય તો પેપીલરી એડીનો કાર્સિનોમા કહેવાય છે.

        ત્રીજો પ્રકાર શરીરમાં ગમે ત્યાં થતા કેન્સરો-ગમે ત્યાં થઈ શકે તેવાં કેન્સરો અને ચોક્કસ જગ્યાએ થતાં ચોક્કસ કેન્સરનો છે. આપણે હમણાં જેના ઉદાહરણો આપ્યાં તે એપિથેલિયલ કોષોમાં ગમે ત્યાં થનારા કેન્સર છે. તો એડીનો લીમ્ફોમાંએ લાલાસ્ત્રાવી ગ્રંથીએનું સાદું કેન્સર છે, જ્યારે આ જ જગ્યાનું મેલિગ્રન્ટ કેન્સર સીલીન્ડ્રોમા છે.

        આયુર્વેદ આ બાબતમાં સ્પષ્ટ છે પણ એટલું સ્વીકારવું પડે છે કે તેમાં મર્યાદાઓ પણ છે. જેનો ઉલ્લેખ આપણે સારવારમાં કરીશું. આ નિષ્ણાતોએ ચાર બાબતને નજર સમક્ષ રાખીને વર્ગીકરણ કર્યુ છે. જેમકે કેન્સર-અર્બુદ શરીરના ગમે તે ભાગમાં થઈ શકે છે. ૨. વાતાદિ ત્રણ દોષો અને રક્તાદિ ધાતુઓના જોડાણવાળા કેન્સર જોવા મળે છે. ૩. શરીરના બહુ મહત્વ-વાઈટેલ પ્લેસીસ-મર્મમાં થાય છે. અને ૪. આભ્યંતર અંગોસ્ત્રોત્થ-અન્નનળી, શ્વાસનળી, ફેફસાં વગેરેમાં થાય છે. તેમણે છેલ્લા બે પ્રકારને અસાધ્ય ગણ્યા છે. પહેલાં પ્રકારના છ અર્બુદો-કેન્સર છે. વાતાર્બુદ, પિત્તાર્બુત, કફાર્બુદ, મેદાર્બુદ, રક્તાર્બુદ અને માંસાર્બુદ. અઅ વર્ગના આગલા ચાર મટાડી શકાય તેવા છે. જ્યારે છેલ્લા બે મટાડી ન શકાય તેવા છે. અહીં રક્તથી એપિથેલિયલ પ્રકાર અને માંસ ધાતુથી કનેકટીવટીસ્યુ સંયોજક ધાતુઓના બે પ્રકાર છે એટલે રક્ત ધાતુની દ્રષ્ટિથી તેઓ  બે કામ બતાવ્યા છે. એક તો બધી આસ્તર સ્થળો ચામડી, મ્યુક્સ મેમ્બ્રેનનો સમાવેશ કરી કાર્સિનોમાનો અને માંસ ધાતુને બતાવીને સંયોજક ધાતુ કનેકટીવટીસ્થુના કેન્સર એવા સાર્કોમાની વાત કરી છે. ઉપરાંત એક બીજી સિદ્ધિ પણ મેળવી છે. રક્તની દ્રષ્ટિનો તેને વહન કરનાર રક્તવાહિનીઓનું જો કેન્સર હોય તો તેને પ્રથમથી જ અસાધ્ય બતાવવામાં આવયું છે. એન્જીઓમા-હેમીજીઓમા કે બ્લડ કેન્સર અસાધ્ય છે. તો સામે પક્ષે માંસ ધાતુ-સંયોજક ધાતુઓના કેન્સરો વ્યવહારમાં અસાધ્ય જ બતાવવામાં આવ્યા છે.

        યાદ રાખો દરેક વિજ્ઞાનને પોતાનાં વર્ગીકરણ હોય છે. આયુર્વદને પણ કેન્સર અંગે પોતાનું વર્ગીકરણ છે. તો ઓકોલોજીમાં કેન્સર ફેલાવાના ચાર પ્રકાર બતાવ્યા છે. જેમકે એક્સપાન્સિવ માત્ર ફેલાતું અને અંદર આગળ ન વધતું, એક્ઝાફેટિવ કાંઠે કે પોલાણમાં થતું અને એન્ડોફેટિક આગળથી બહારની રચના પર થતું.

કેન્સરનાં કારણોમાં હજી વધુ … …

કેન્સર(૨)

રાજવૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ

      પહેલા કારણનો વિચાર કરો તો જણાશે કે બહારના બધા જ કેન્સર કરનાર દ્રવ્યો-કાર્સિનોજન્સ શરીરના બહારના ભાગે છે કે અંદરના ભાગે સતત સંપર્કમાં રહે તો જ તે કેન્સર કરી શકે છે. આપણે અગાઉ જોઈ ગયા કે જાપાનમાં બે વિજ્ઞાનીઓએ સસલાના કાનમાં ડામર સતત ઘસ્યા કર્યો. ત્યારે ત્યાં કેન્સર થયું. આંતરડામાં ખાસ કરીને મોટા આંતરડામાં કબજિયાતના કારણે મળ સાથે રહેતા કેન્સરના દ્રવ્યો જ ત્યાં કેન્સર કરી શકે છે. જુના જમાનામાં મલ્લયુદ્ધો બહુ થતા ત્યાં કેન્સર થતું જોવા મળતું એટલે ચોક્ક્સ ભાગ પર મુઠ્ઠી મારી શકતો એટલે મુઠ્ઠીના પ્રહારો જેમાં વધુ થતાં ત્યાં કેન્સર થતું જોવા મળતું એટલે આયુર્વેદમાં મુષ્ટિપ્રહારનો ઉલ્લેખ છે. કહેવાની ભાગ્યેજ જરૂર છે કે આજે ધરતી પર કોલસા-સળગતા રાખતાં થતું ‘કાંગરી કેન્સર’ જે કાશ્મીરના ગરીબ પ્રજાજનોમાં થતું જોવા મળે છે. ધોતી કેન્સર, કછોટા કેન્સર એ આ સતત પીડા પામતા અંગોમાં થતા કેન્સરનાં ઉદાહરણો છે. તો મોઢામાં તમાકુ ભરી રાખતાં કે સોપારીનો ડુચો ભરી રાખતાં, જોવા મળતાં કેન્સર વધુ ધુમ્રપાનથી થતાં કેન્સર પણ આ ‘સતત પીડન’નાં ઉદાહરણો છે.

      બીજું ઉદાહરણ પ્રદુષ્ટ આહાર-પેયનું છે. પ્રદુષ્ટ એટલે પોલ્યુટેડ. અનાજ, ફળો, શાકભાજી કે માંસ પ્રદુષિત હોય તો પણ કેન્સર થઈ શકે છે. તે વાત આયુર્વેદમાં હજારો વર્ષથી પ્રચલિત છે. હા, અન્ય ખાદ્ય સામગ્રી કરતાં માંસ જો પ્રદુષિત હોય તો કેન્સરનું જોખમ વધે છે. એટલે ત્યાં ‘પ્રદુષત માંસસ્ય’ શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો છે. પ્રદુષિત કેવો કાળો કેર વર્તાવે તે તો તમે ‘મેડ કાઉ-ગાયો’ના કિસ્સામાં વાંચ્યું હશે ? આ માટે યુરોપ કંટ્રીમાં હજારો ગાયોની કત્લ કરવામાં આવી હતી. અને લોકો-માંસાહારીઓ માંસ ખાતા થરથરી ગયા હતા.

      ત્રીજું કારણ માંસાહારનો વધુ પડતો ઉપયોગ બતાવવામાં આવ્યો છે. કહેવાની જરૂર નથી કે માંસમાં રેષા હોતા નથી. એટલે તેમાં જો પ્રદુષણ જમા થયું હોય તો આહારની સાથે તે પુરેપુરું શોષાઈ જાય છે. જ્યારે અનાજમાં છોડા, રેસાઓ હોવાના કારણે તે મોટાભાગે મળ માર્ગે નીકળી જાય છે. એટલે વધુ માંસાહાર, વધુ કેન્સર એવું સૂત્ર બતાવી શકાય. તમે રોજ છાપાઓમાં વાંચો છો કે પશ્ચિમના દેશોમાં શાકાહારીઓનું પ્રમાણ વધતું જાય રે. તેઓ કેન્સરથી બચવા માંગે છે. આયુર્વેદમાં આ કારણને ‘માંસ પરાયણ’ શબ્દથી નવાજ્યો છે. બોલો છે ને ગાગરમાં સાગર ?

      હવે શું તમે એમ માનવા તૈયાર થશો કે કેન્સર શબ્દ અને તેનાં કારણો સૌ પ્રથમ હીપોક્રેટસએ બતાવ્યાં હતાં ? આજે કોઈ ઓકોલોજિસ્ટ-કેન્સર નિષ્ણાતને પૂછો કે હીપોક્રેટસ અને ગેલન દ્વારા બતાવવામાં આવેલ કારણો કેટલાં વૈજ્ઞાનિક છે ? તો કહેશે કે સહેજ પણ નહીં ? અને સામે પક્ષે સુશ્રુત દ્વારા બતાવવામાં આવેલ કેન્સરનાં તદ્દન સૂત્રાત્મક કારણો આજે પણ એટલાં જ વૈજ્ઞાનિક છે. હવે જો હીપોક્રેટસને ફાધર ઓફ મેડિસિન્સ કહેવા હોય તો સુશ્રુતને કોના ફાધર કહેશો ? યાદ રાખો હીપોક્રેટસનો ગાળો અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં છે, સુશ્રુતનો સમય ઓછામાં ઓછા પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાંનો છે. ટૂંકમાં ઓગણીસમી સદીનો અંત અને વીસમી સદીની શરૂઆત પહેલાં આજના શ્રેષ્ઠ ગણાતા કેન્સરવિજ્ઞાન પાસે કેન્સર કેમ થાય છે તે ખબર નહોતી. જ્યારે આયુર્વેદવાળાઓને હજારો વર્ષ પહેલાં કેન્સરના કારણોનું વૈજ્ઞાનીક જ્ઞાન હતું. અને બીજું કેન્સર અને અન્ય રોગના જે ચાર કારણો-મ્યુક્સ, યલો બાઈલ, બ્લેક બાઈલ અને બ્લડ બતાવવામાં આવ્યાં છે, તે કેન્સરની દ્રષ્ટિએ અપ્રસ્તુત હોવા છતાં કહેવું જોઈએ કે તે પણ આયુર્વેદે બતાવેલ ચાર કારણોની જ વાત છે. આરબો દ્વારા અને ભારતીય ક્ષત્રિયો દ્વારા આ જ્ઞાન ગ્રીક પ્રજાને થયું હતું તેનો આ પુરાવો છે.

      કેન્સરના કારણ અંગે હવે જો તમારો કોઈ પ્રશ્ન બચ્યો હોય તો એક જ બચ્યો હોઈ શકે કે અમે અમારા વ્યવહારમાં કેન્સર કરનારાં કેટલાં કારણોથી બચીએ તે બતાવો. તમારે કેન્સર કરનારાં કારણોથી બચવું છે ? શક્ય જ નથી. હા, શહેર કરતાં ગામડાવાળાઓને માટે થોડો બચાવ છે. બાકી અમેરીકન લેખકના શબ્દો યાદ કરો, તેણે કેન્સર કરનાર દ્રવ્યોથી બચવું હોય તો ‘શ્વાસ લેવાનું બંધ કરો, ખાવા-પીવાનું બંધ કરો અને બહાર જવાનું બંધ કરો’ શું આ શક્ય છે ? લગભગ અશક્ય છે, છતાં—

–          જેટલું વાતાવરણ વધુ ખુલ્લું તેટલું પ્રદુષણ ઓછું.

–          શહેરમાં બહાર નીકળો તો રીક્ષાના, સ્કુટરના અને ડીઝલવાળા વાહનોના ઘૂમાડા માત્ર કેન્સરનાં ઘર છે.

–          ઘરમાં વપરાતા ટૂથપેસ્ટ અને પ્લાસ્ટિકના બ્રશો કેન્સર કરી શકે છે.

ડીટરજન્ટ અને તેની બનાવટોવાળી બધી જ કોસ્મેટિક્સ આઈટમ કેન્સર કરે છે. એર ફ્રેશનરથી માંડીને ફ્રીઝ કોઈથી, તમો બચી શકો તેમ નથી.

–          સિગારેટ, બીડી, તમાકુ, ગુટખા, બહુ પાન, બહુ સોપારી કેન્સર કરે છે.

તમે ખાઓ છો તે અનાજ, શાકભાજી, દૂધ, ઘી બધામાં પ્રદુષણ કરનારાં તત્વો આવી ગયાં છે. તમે ખાઓ છો તે અનાજ, શાકભાજીઓ ફર્ટિલાઈઝર નાંખીને ઉછેર્યા હશે. તમે વાવેલા ફળો આજ ફર્ટિલાઈઝરથી ઉછેર્યા હશે તો કેન્સર કરશે. છાણિયું ખાતર નહીં કરે. તમે જો જંતુનાશક દવાઓ આ શાકભાજી, ફળો અને અનાજ પર છાંટ્યા હશે તો કેન્સર કરશે અને માંદગીમાં તમે જે દવાઓ સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન, ક્લોરોફેનિકોલ, એનાલ્જેસિક કે ટ્રાંકવિલાઈઝર લેતા હો તો તે પણ કેન્સર કરી શકે છે.     

‘કેન્સલ’ કરનાર તરીકે ઓળખાતું દરદ !

કેન્સર

–    રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ

પરિચય – કેન્સરની ઓળખ આપવી હવે જરૂર નથી. આ રોગના નિષ્ણાતો બતાવે છે તેમ હવે તે ‘કેન્સલ’ નથી રહ્યું. તે વાત પણ ખોટી જ છે. તે હજુ એટલું જ બળવાન છે. તેનો પહેલો પુરાવો છે, તેનું દશ મારક રોગોમાં ટકી રહેલું બીજું સ્થાન. દશ મારક રોગોમાં થોડા વરસ તે નવમા સ્થાને રહ્યું અને ઘણા વર્ષાથી તે બીજા સ્થાને છે. દર વર્ષે છ લાખ રોગીઓ મરે તે કંઈ ઓછું કહેવાય ? આજે અઠ્યાવીસ લાખ જેટલા કેન્સરના રોગીઓ છે. જેમાં દર વર્ષે ૬ લાખ નવા ઉમેરાય છે.

કેન્સર માટે વપરાતા જુદા જુદા શબ્દો –

કેન્સર, કેર્સિનોમા, ટ્યુમર, નીઓપ્લાઝમ, ન્યુગ્રોથ જેવા શબ્દો કેન્સરના જ પર્યાય તરીકે વપરાય છે. આમા ટ્યુમર ગાંઠ માટે વપરાય છે. જ્યારે બાકીના શબ્દો કેન્સરના જ પર્યાયો છે. કેન્સર બહુ પ્રચલિત છે. તેથી ડૉક્ટરો દર્દી ન ભડકે તે માટે કાંતો સી.એ. (કેન્સરનું ટૂંકુ નામ), કાર્સિનોમાં જેવા શબ્દો વાપરે છે. કેન્સર લેટિન શબ્દ છે. જ્યારે કાર્સિનોમાં ગ્રીક શબ્દ છે. જેનો બીજો અર્થ ‘કરચલો’ થાય છે. હીપોક્રેટસના વખતથી (અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં) આ શબ્દ વ્યવહારમાં છે. પણ તેને કરચલાના અર્થમાં કેમ વાપર્યો તે બહુ સ્પષ્ટ નથી. હજી કેટલાક નિષ્ણાતો તેના બે અર્થ સ્વીકારે છે. કરચલાની જેમ કેન્સર બધી બાજુ પગ પેસારો કરી શકે છે-આગળ વધે છે. અને કરચલો પોતાના શિકારને પકડે તેને છોડતો નથી. ટ્યુમર એટલે ગાંઠ તે સાદી ગાંઠ હોઈ શકે અને કેન્સરની ગાંઠ પણ હોઈ શકે.

કેન્સર રોગ નવો કસ જૂનો ?

      વિજ્ઞાનની ઘણી શોધોમાં ભારતે મદદ કરી છે. આપણા વેદો, સંહિતાઓ અને આયુર્વેદ જેવા આરોગ્યના ગ્રંથોએ આમાં બહુ જ મદદ કરી છે. પણ તેઓનો ક્યાંય ઉલ્લેખ સુદ્ધાં કરવામાં આવ્યો નથી. એટલું જ નહીં મેક્ષમુલર જેવા ‘વેદ ઋષિએ’ તેના પત્નીને લખેલ પત્રમાં એમ જણાવ્યું છે કે હિન્દુઓની પ્રાચીનતા નષ્ટ કરવા મેં મારાથી બનતું કર્યું છે, બાકીનું કામ ચર્ચ કરશે. આ શું બતાવે છે કે તમે જેને શ્રેષ્ઠ માનવ ગણતા હોય તે પણ તમારી સાથે અભદ્ર વર્તન કરી શકે છે. આજનું મેડિકલ સાયન્સ પશ્ચિમની જ દેણ હોવાથી તેઓ જે કોઈ નવો રોગ જાહેર કરે તે તેમની જ શોધ છે. તેવું પુરવાર કરતા હોય છે. મતલબ, તે નવો જ રોગ છે. જુના જમાનામાં આ રોગ ન હતો. કેન્સરે આ ચાલાકી પકડી પાડી. નૃવંશ શાસ્ત્રીઓ અને પુરાતત્વવિદોએ શોધખોળથી એમ પુરવાર કર્યુ કે કેન્સર માનવજાત જેટલો જૂનો છે. ઈજિપ્તની મમીઓમાં તે જોવા મળ્યો. અશ્મિભૂતોમાં તે જોવા મળ્યો. એટલે કેન્સરમાં તો એમ કહી શકાયું નહીં કે તે અત્યારના દિમાગની શોધ છે.

      જુના જમાનામાં કેન્સર ‘અર્બુદ’ કરીકે ઓળખાતું. તે અર્બુદ કેમ કહેવાતું તે આપણે આગળ ઉપર જોઈશું. અત્યારે એટલું કહેવું પૂરતું છે કે અર્બુદ શબ્દ કેન્સર કરતા અનેકગણો વૈજ્ઞાનિક છે.

કેન્સર કરનારાં વિવિધ કારણો –

કેન્સર કરનારાં કારણો એટલાં બધાં છે કે તેનું વર્ણન કરવું પડે. આ કારણો માત્ર બહારનાં જ નથી. અંદરનાં કારણો એટલાં બધાં છે કે તેને નજર અંદાજ કરી શકાય નહીં. તેનું મહત્વ બહારનાં કારણો જેટલું છે.

ઓંકોલાજી-કેન્સર વિજ્ઞાનમાં કારણોની ચર્ચા, સૌ પ્રથમ હીપોક્રેટસના સમયથી કરવામાં આવી છે. આ કારણોને આજનું કેન્સર વિજ્ઞાન તદ્દન નકામા ગણે છે અને આ કારણો આયુર્વેદમાં બતાવેલાં સામાન્ય કારણોમાંના છે. હીપોક્રેટસ માને છે કે કેન્સરનાં ચાર કારણો છે. એક બ્લેક બાઈલ (વાયુ), યલોબાઈલ (પિત્ત), મ્યુક્સ (કફ) અને બ્લડ (લોહી). આયુર્વેદમાં સુશ્રૃતે રોગ થવા માટે આ કારણોને સ્વીકાર્યા છે. બાકી આયુર્વેદમાં દરેક રોગનાં નજીકનાં અને અંદરના કારણો ત્રણ દોષો છે જ. હીપોક્રેટસ દવા વિજ્ઞાનના પિતા ગણાય છે – ફાધર ઓફ મેડિસીન અને ડૉક્ટરો તેમના નામના સોંગદ લઈને વ્યવસાય કરે છે.

કેન્સરનાં કારણોનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ નિષ્ણાતોના મતે: અત્યારના કેન્સરનો પ્રાથમિક અભ્યાસ ઈ.સ. ૧૭૭૫માં એક ઈંગ્લીશ ફીજીશીયને શરૂ કર્યો. આ ફીજીશીયનનું નામ હતું મિ. પાર્સિવલ પોટ. તેમણે ચીમની સાફ કરનેર પુરૂષના વૃષણોમાં અને સ્ત્રીઓના ગુહ્યાંગના બહારના ભાગમાં થતું જોવા મળતું ચામડીનું કેન્સર જોયું. તેણે એ પણ જોયું કે તે ભાગ મેશથી સતત આવૃત હતો. અહીં યાદ રાખવું રસપ્રદ થઈ પડશે કે અઢારમી સદીના અંતમાં ઠંડીથી બચવા યુરોપ કુટીરમાં લાકડાં વાપરતાં. આ ધૂમાડો બહાર કાઢવા તેના પર ચીમનીઓ ગોઠવવામાં આવતી અને તેને વારંવાર સાફ કરવામાં આવતી. શ્રી પોટે કેટલાક પ્રાણીઓ પર આ મેસ ઘસીને કૃત્રિમ કેન્સર ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે સફળ ન થયો.

પણ ૧૯૧૮માં જાપાનના બે નિષ્ણાતો મિ. યામાગિવા અને ઈચિકાવાને સફળતા મળી. તેઓએ ડામર દ્વારા સસલાના કાન પર કેન્સર ઉત્પન્ન કર્યું. એડલું જ નહીં રોટંજનની એક્સ-રેની શોધ પછી, આ કેન્સર કરનાર એક વધુ શોધ હાથ લાગી. એક્સરેના કિરણો દ્વારા કેન્સર થાય છે. તેવી જાણકારી ૧૯૧૪માં થઈ. વિચારો ૧૮૯૫માં એક્સરેની શોધ થઈ અને તેના દ્વારા ૧૯ વર્ષ પછી જાણ થઈ કે તે તેના વાપરનાર – રેડિયોલોજિસ્ટ અને રેડિયો ટેકનિશ્યનોમાં કેન્સર કરે છે. તેવી જાણ થઈ. ૧૯ વર્ષ દરમ્યાન બિચારા કેટલા બધા આ રોગનો ભોગ બન્યા હશે ?

પછી તો રસાયણોની કેન્સર કરવાની ચાલાકી જલ્દી પકડાઈ ગઈ. આજ સુધીમાં હજારો કાર્સિનોજન્સ-કેન્સર કરનારાં કેમિકલ્સની જાણ થઈ. અત્યારે તો એવું કહેવાય છે કે અત્યારે આપણે કેન્સર કરનારા દ્રવ્યો-કાર્સિનોજન્સના મહાસાગરમાં જીવી રહ્યા છીએ. અમેરિકન લેખક બી. ગ્લેમરસ લખે છે. આ યુગમાં કોઈ ચમત્કાર જ આપણને કેન્સરમાંથી બચાવી શકે. તે કહે છે, એકજ રસ્તો છે કેન્સરથી બચવાનો. તમારે શ્વાસ લેવાનું બંધ કરવું-કારણકે હવામાં આ દ્રવ્યો છે. તમારે ખાવાનું બંધ કરવું પડે-કારણકે ફર્ટિલાઈઝર અને જંતુનાશકો કેન્સર કરનાર છે અને તે આપણા ખોરાકમાં હોય છે અને લોકોએ પોતાના મકાન બહાર પગ મૂકવો ન જોઈએ. કારણ કે બધે જ કેન્સર કરનારા અંશો છે. આજે વ્યવહારમાં વપરાતી બધીજ વનસ્પતિજન્ય દવાઓ સિવાયની દવાઓ-હવે વિજ્ઞાનીઓની દ્વષ્ટિએ શંકાસ્પદ છે.

      ટૂંકમાં કેન્સર અંગે-તેને કરનારાં કારણો અંગે કહેવું હોય તો એમ કહી શકાય કે-

-તે જુદા-જુદા બહારના રસાયણોથી થાય છે. વ્યવહારમાં વપરાતી ઘણી દવાઓ તેમાં છે. અરે કૃત્રિમ રીતે બનતી-સીન્થેટીક બી-કોમ્પલેક્ષની ગોળી પણ શંકાસ્પદ બની શકે.

-સૂર્યના કિરણો, એક્સરેના કિરણો જેવાં પણ વધુ સેવન કરવામાં આવે તો કેન્સર કરે.

-અંદરના કારણો જેવાંકે ચરબી, પિત્ત, બધાજ હોર્મોન્સ-જેમકે પ્રોજેસ્ટીરોન, ઈસ્ટરોજન, ટેસ્ટોસ્ટીરોન વગેરે એટલે જ ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ કેન્સર કરી શકે.

-વિષાણુઓ કેન્સર કરે છે. કેટલીક ગ્રંથીઓનાં કેન્સર વાયરસજન્ય માનવામાં આવે છે.

-હેરીડીટરી અથવા વારસો કેન્સરમાં ભાગ ભજવતો જોવા મળે છે.

-ગર્ભપત ખામી-કેટલાક બાળકોમાં ગર્ભાવસ્થાનો મૂળ કોષ એકાદ સ્થળે પડ્યો રહી કેન્સર કરે છે.

      હવે આપણે એ જોવાનું રહે છે કે આયુર્વેદમાં કેન્સર હજારો વર્ષથી ‘અર્બુદ’ તરીકે પ્રચલિત છે. તો શું ત્યારે અર્બુદનાં કારણો આયુર્વેદમાં આવાં જ બતાવ્યાં હતાં કે સમય પ્રમાણે જુદાં જ હતાં ? પ્રશ્ન અત્યંત વ્યાજબી છે. આપણે આનો જવાબ આપવાનો જ રહ્યો.

      કેન્સર-અર્બુદના કારણો આયુર્વેદમાં બે રીતે આપ્યાં છે. સામાન્ય કારણો અને વિશેષ કારણો. કેન્સર જગ્યાથી ઉચો ઉઠનાર રોગ છે. આયુર્વેદમાં આને ઉત્સેધ પ્રધાન રોગ કહેવામાં આવે છે. જ્યાં જ્યાં સોજાના રૂપમાં ઉંચો થતો હોય તે સોજાના વર્ગમાં જાય. જુદી-જુદી ગાંઠો, પેટની અંદરની ગાંઠો, પેટમાં પાણી ભરાવું, હાથપગના સોજા, કાકડા, ગળામાં બહાર દેખાતી ગાંઠો અને કેન્સર સોજાના વર્ગમાં આવે. તમને થશે કે જુના જમાનામાં લોકોને કેન્સર અંગે પુરતું જ્ઞાન નહીં હોય માટે આમ કર્યુ હશે. ના મિત્રો ! વાત આમ નથી. કેન્સર મૂળ સોજાનો જ રોગ છે. તેનો પુરાવો તો આજનું કેન્સર વિજ્ઞાન પણ આપે છે. તમે જાણો છો કેન્સર વિજ્ઞાનનું અસલ ટેકનિકલ નામ શું છે ? જાણો છો ? ઓકોલોજી. આ ગ્રીક શબ્દ, બે શબ્દોના જોડાણથી બન્યો છે. ‘ઓગકોઝ’ વત્તા ‘લોગસ’. ઓગ્કોઝ એટલે શોથ-સોજા અને લોગસ એટલે વિજ્ઞાન. ઓકોલોજી એટલે શોથનું વિજ્ઞાન. છેને આયુર્વેદનો શ્રેષ્ઠ વિચાર ?

      સોજાના અનેક કારણો બતાવવામાં આવ્યાં છે. કેટલાક ખોરાકો છે, કેટલાક વિરૂદ્ધ ખોરાક ભેગા ખાવાની વાત છે, કેટલાક રોગો છે. આ બધા અંદરના કારણો કહેવાય. આમાના થોડા પણ આપણે જોઈએ તો જણાશે કે તેઓ-આયુર્વેદ વૈજ્ઞાનિકો આમાં કેટલા બધા ઉંડા ઉતર્યા હશે, તેની જાણ થાય છે.

      એકા એક વધુ ખાટો રસ ખાવોએ એક સોજાનું કારણ છે. વિજ્ઞાને આજે પુરવાર કર્યુ છે કે જો વિટામીન-સીનો ડોઝ ૫૦૦ મિ.ગ્રા.થી વધુ લેવામાં આવે તો લાંબા ગાળે કેન્સર કરે છે. ખોરાકમાં લેવાતા લીલા પદાર્થો તદ્દન કાચા સ્વરૂપમાં હોય, તો તે સોજા-કેન્સર કરી શકે છે. એક સંશોધન એવું છે કે આફ્રિકામાં કલેજા-લિવરનું કેન્સર વધુ જોવા મળે છે. તેનું કારણ મગફળી છે. આ મગફળીના પોપટાઓ કાચાં હોય અને ખાવામાં આવે તો તેમાં એક વિશેષ ઝેર હોય છે. જે લિવરનું કેન્સર કરે છે. એટલે આયુર્વેદમાં બધા ફણગાવેલા (વિરુદ્ધ) ધાન્ય ખાવાની મનાઈ છે. ત્રીજી બાબત છે, વધુ બળેલા ખોરાક ખાવાની કેટલાકને બળેલી ખીચડી, બળેલો હાંડવો, બળેલી (ભાખરી) ખાવામાં મજા આવે છે. પણ તે કેન્સર કરે છે. વ્યવહારમાં તો વિજ્ઞાન-કેન્સર વિજ્ઞાન અમ કહે છે કે તમારા હાથમાં આવેલ તલમાં પણ કેન્સર થઈ શકે. આમ, આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવેલ સોજાના ઘણા કારણો વાસ્તવમાં કેન્સર કરનાર તરીકે જોવા મળે છે.

      તમારે માત્ર કેન્સરનાં જ કારણો જાણવાં છે ને ? આપણે સોજાના કારણોમાં કેન્સર કરનારા કારણો જોયાં પણ આયુર્વેદમાં માત્ર કેન્સરના કારણો પણ બતાવવામાં આવ્યાં છે. મુખ્ય ત્રણ કારણો છે. ૧. કોઈ સ્થળે સતત ઘર્ષણ-પીડન થ્તું રહેતું હોય. ૨. પોલ્યુટેડ આહાર અને પીણાંઓ ૩. સતત માંસ ભક્ષણ. આ ત્રણ કારણો જ કેન્સર વિજ્ઞાનમાં-ઓકોલોજીમાં મુખ્ય બતાવવામાં આવ્યા છે.

(અપૂર્ણ)

ચમત્કારી સૂંઠ–ગોળ !

ચપટી સૂંઠ + ગાંગડી ગોળ

– શ્રી શોભનકૃત અત્યંત વંચાયેલું પુસ્તક ‘અનુભવનું અમૃત’માંથી સાભાર

લોકભારતીના પુસ્તકાલયમાં ‘દિવ્યઔષધિ’ પુસ્તક લખી રહ્યો હતો ત્યાં અધ્યાપન મંદિરની બે બહેનો બોલાવવા આવીઃ ‘ત્રિવેણીબહેનને હેડકી આવે છે એટલે માલિનીબહેન બોલાવે છે.’

કશાં સાધન કે ઔષધ લીધા વિના ગયો. ત્રિવેણીબહેન અમદાવાદથી હેડકી સાથે લેતાં આવેલાં. ત્યાં ખૂબ સારવાર કરાયેલી પણ આરામ થયેલો નહીં. એલોપથીનાં ઔષધો સાથે હતાં પણ સવારથી હેડકીનું પ્રમાણ ઘણું વધી ગયું હતું. હેડકીમાં આખું શરીર અમળાતું હતું. વેદના ખૂબ હતી. બે-ત્રણ બહેનોએ તેમને ખોળામાં લઈ પકડી રાખેલાં. આસપાસ પંદર-વીસ બહેનો હતાં. મારા ગયા પછી ગૃહમાતા માલિનીબહેન આવ્યાં અને જોતજોતામાં છાત્રાલયની તમામ બહેનો સારવાર જોવા આવી ગયાં.

મારી એ વિદ્યાર્થીનીઓને ચિકિત્સાનું પ્રેક્ટિકલ બતાવવાની હોય તેવી અદાથી મેં કહ્યું ‘આયુર્વેદમાં તાત્કાલિક સારવાર નથી એવું માનવામાં આવે છે પણ આજે ‘સીરિઅસ’ કેસને પણ તમે જુઓ કે બે-પાંચ જ મિનીટમાં સારું થઈ જશે. અને એ પણ કેવળ તમારા છાત્રાલયની ઘરગથ્થું નિર્દોષ દવાથી જ !

છૂપી તપાસ કરી તો છાત્રાલયમાં સૂંઠ નહોતી. ગૃહમાતાને ઘેરથી લાવ્યા. ચપટી સૂંઠ અને ગાંગડી ગોળમાં થોડું પાણી મેળવી તેનાં ૪-૪ ટીપાં નાકમાં નાખ્યાં. નાખતાં જ ચમત્કાર થયો. હેડકી સદંતર બંધ થઈ ગઈ ! અર્ધી કલાક ત્યાં બેઠો પણ આવી જ નહીં.

આ સરળ, નિર્દોષ અને ઘરગથ્થું પ્રયોગ બધી બહેનોને સમજાવ્યો અને સને ૧૯૪૪માં વેદ્ય શ્રી પ્રજારામ રાવળે વઢવાણ રાજ્યના દીવાન સાહેબ શ્રી હરિભાઈ રાવળની મોટા મોટા ડૉક્ટરોથી પણ કાબૂમાં નહીં આવેલી હેડકી આ પ્રયોગથી તત્ક્ષણ સદંતર મટાડી ‘હેડકીવાળા વૈદ્ય’ નું માનવંતુ બિરૂદ મેળવ્યું હતું. તેમજ ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ પંતપ્રધાન શ્રી ઘનશ્યામભાઈ ઓઝાના પિતાશ્રી છોટાલાલ પીતામ્બરભાઈ ઓઝાની પણ તેમણે આ પ્રયોગથી જ હેડકી મટાડી હતી તેની વાત કરી ત્યારે તેમનો વિશ્વાસ તો સો ગણો વધી ગયો ! ત્રણ ત્રણ કલાકે આ ટીપાંનું નસ્ય આપવાની સૂચના આપી, ઘેર આવ્યો ત્યારે પ્રથમ પ્રયોગની સફળતાનો આનંદ હતો.

હેડકીની સંપ્રાપ્તિમાં કફથી આવૃત્ત પ્રાણ અને ઉદાન વાયુ મનાયા છે. તેના અનેક ઉપાયો પણ શાસ્ત્રમાં દર્શાવાયેલા છે. પરંતુ તેમાં આ ‘વિશ્વાગુડ નસ્ય’નો પ્રયોગ તો અચૂક જ છે. વિશ્વા એટલે સૂંઠ કફના આવરણને અને ગુડ એટલે ગોળ વાયુ મટાડવામાં ત્વરિત કામયાબ નીવડતો હોવાથી પાણીને બદલે જો તલતેલમાં મેળવીને નસ્ય આપવામાં આવે, થોડો છાતીએ, ગળે, નાકે અને માથે શેક કર્યા પછી નસ્ય આપવામાં આવે તો વધુ ફાયદો થતો હોય છે. હેડકીના કેટલાક જીર્ણ યા ઉગ્ર દરદીમાં કબજિયાત, પ્રતિલોમ વાયુ કે ઉદાવર્ત કારણભૂત હોય છે ત્યારે સ્નિગ્ધ બસ્તિ, એરંડતેલ કે દશમૂલતેલની પિચકારી અથવા અરંડતેલ કે હરડે-મૌખિક આપવાથી તે ફરી થવાની શક્યતા દૂર થઈ જાય છે.

नागरं गुडसंयुक्त हिक्काध्नं नावनं परम् । સૂંઠ અને ગોળ મેળવેલું નસ્ય પરમ હિક્કાનાશક છે. તે સૂત્ર કેવળ વૈદ્યોએ જ શા માટે; તમામ લોકોએ તક મળે ત્યારે અનુભવવા જેવું તો છે જ.  

 

ફૂલોના સૌંદર્યનું માનવ–સૌંદર્યમાં રૂપાંતર ?

– વૈદ્ય નીતાબહેન ગોસ્વામી

 ગુલાબ

ગુલાબ પ્રેમની અભિવ્યક્તિ માટે ઉત્તમ પુષ્પ મનાય છે. ગુલાબ જુદી જુદી જાતનાં તથા જુદા જુદા રંગનાં હોય છે. દવા માટે લાલ કે ગુલાબી દેશી ગુલાબ જ વપરાય છે.

  • પાણીમાં ગુલાબની પત્તીઓને પલાળી તેનાથી નહાવાથી અળાઈ, ગડગૂમડાં થતાં નથી તથા તાજગી અનુભવાય છે.
  • ગુલાબનું તેલ ૧થી ૨ ટીપાં પાણીમાં નાખી નહાવાથી ડ્રાય સ્કીન સુંવાળી બને.
  • ગુલાબ વાળના તેલમાં નાંખવાથી, તેના પાણીથી નહાવાથી, લેપથી કે તેમાંથી બનેલ ગુલકંદ ખાવાથી પિત્તવિકારો શાંત થાય છે.
  • વાળમાં ઠંડક થાય, સફેદ વાળ, રૂક્ષતા મટે, ખીલ, કાળાદાગ-કૂંડાળાં, ફ્રેકલ્સ, પીગમેન્ટેશન વગેરે મટે છે.
  • ગુલાબની સુગંધ લેવાથી કે તેને વારંવાર જોવાથી પણ મનની પ્રસન્નતા વધે છે તેથી ટેન્શન, ચિંતા, હતાશા દૂર થાય છે.
  • ઉનાળામાં ગુલાબ ફૂલ-૨૦૦ ગ્રામ, લાલ ચંદન (રતાંજલી) ૧૦૦ ગ્રામ, લીમડો ૫૦ ગ્રામ, મસૂરનો લોટ ૫૦ ગ્રામ, કપૂર ૧૦ ગ્રામ પાવડરથી ન્હાવાથી સનટેનીંગ, ત્વચાની સ્નિગ્ધતા, ફ્રેકલ્સ, કુંડાળાં, પરસેવો વગેરે મટે છે.
  • ગુલાબજળ સાથે વર્ણક લેપ લગાડવાથી કુંડાળાં, કાળા દાગ, ખીલ મટી ત્વચા ગોરી અને સુંદર બને છે.
  • ગુલાબનું ગુલકંદ ખાવાથી એસિડીટી, ખીલ, સફેદવાળ, ફોડકી, ગરમી મટે છે.
  • જાસૂદ 

જાસૂદ એ ગણપતિનું પ્રિય ફૂલ છે. પાર્વતીજીને પણ તે ચઢાવાય છે. આની અનેક જાતો છે પરંતુ ઔષધરૂપ લાલ જાસૂદ જ વપરાય છે.

  • કફપિત્ત શામક છે; વાળ માટે ઉત્તમ છે.
  • જાસૂદને આયુર્વેદમાં ‘केशवियवर्धनम्’ કહેલું છે.
  • ટાલમાં વાળ ઉગાડવા માટે, ઉંદરી તથા ખોડો મટાડવા, સફેદવાળને કાળા કરવા માટે જાસૂદ ઉત્તમ પુષ્પ છે.
  • પિત્ત શામક છે તેથી વાળના તથા ત્વચાના ગરમીથી થતા રોગો પણ મટાડે છે.
  • ગરમી શાંત કરે છે તેથી બળતરા, દુઝતા હરસ, નસકોરી ફૂટવી, વધુ બ્લીડીંગ થવું, સફેદ વાળ, શરીર પર તજા ગરમી કે ફોડલા થવા, ખીલ, અળાઈ, પરસેવો વગેરેમાં વપરાય છે. બેસ્ટ બ્યુટી–એજન્ટ પણ છે.

ખોડો ખૂજલી

  • જાસૂદના ફૂલની કળીનો રસ સ્કાલ્પ પર લગાડવો.
  • જાસૂદ ફૂલ + લીમડાપાન વાટી લેપ કરવો.
  • જાસૂદનાં ફૂલ + લીલાં આમળાં, ભાંગરો, કાળા તલ વાટી તેના લેપથી ખોડો તથા ઉંદરી મટે છે.
  • જાસૂદ ફૂલ + સરસવના દાણા + આકડાનાં પાન વાટી બાફી તેનો રસ + હળદર મીક્સ કરી વાળમાં લગાડવું.
  • આ લેપથી ખોડો મટી કન્ડીશનીંગ સારું થાય છે. તેથી ડ્રાયહેર, સ્પ્લીટ એન્ડ હેર, ટુકડાવાળમાં ફાયદો થઈ વાળ સુંવાળા, કાળા સુંદર બને છે.
  • જાસૂદ ફૂલ, પારિજાતક ફૂલ તથા લીમડાપાનને દહીંમાં વાટીને લેપ કરવો.
  • જાસૂદ ફૂલના ઉકાળામાં લીંબુ રસ નાંખી વાળ ધોવા.

ખરતા વાળ ઉંદરી ટાલ

  • જાસૂદનાં ફૂલ + તલનાં ફૂલનો લેપ કરવો.
  • જાસૂદના ફૂલના રસમાં હાથીદાંતની ભસ્મ ઘૂંટી લગાડવું તેથી ટાલ-ઉંદરીમાં નવા વાળ આવે છે.
  • જાસૂદ ફૂલ, જટામાંસી, કાળા તલ, કેવડાકંદ, તગર, અશ્વગંધા, ભોરીંગણી. બ્રાહ્મી, ભાંગરો, સફેદ ચણોઠીનો પાવડર ભાંગરાના રસમાં પલાળી તલના તેલમાં ઉકાળી તેલ બનાવવું. આ તેલથી માલિસથી ખરતા વાળ બંધ થઈ વાળનો ગ્રોથ, લંબાઈ વધી વાળ જાડા-સુંદર બને છે.
  • જાસૂદ ફૂલ, આકડાનાં બાફેલાં પાન, સરસવદાણા, હળદરનો લેપ કરવાથી ઉંદરી તથા ખોડો મટી સારું કન્ડીશનિંગ થાય છે.

સફેદવાળ

  • જાસૂદ ફૂલ, આંબળા, દાડમ છાલ, જેઠીમધ, ભાંગરો, ગળીનાં પાન, મહેંદી પાન, બહેડા, હીરાકસીનો પાવડર બનાવી જાસૂદ ફૂલના રસમાં ઘૂંટી લોંખડના વાસણમાં ૩-૪ કલાક રાખી વાળમાં લેપ કરી કેળના પાન બાંધી દઈ ૪-૫ કલાક બાદ વાળ ધોવાથી વાળ કાળા, સુંવાળા, સુંદર બને છે.
  • સફેદ વાળમાં જાસૂદના ફૂલનો રસ પીવો કે જાસૂદના ફૂલને રોજ નરણે કોઠે ચાવી જવાં.
  • સફેદ વાળ માટે, માસિકના રોગો, તજા ગરમી હોય તો જાસૂદના ફૂલનું શરબત, જાસૂદ ફૂલનો મુરબ્બો વગેરે ખાવું.

રૂક્ષ ખરબચડા વાળ

  • જાસૂદ ફૂલ તથા મહેંદી પાન ને એલોવેરાના ગલમાં વાટી લેપ કરવો.
  • જાસૂદ ફૂલ કે મૂળનો રસ, જીરૂ, સાકર અને દૂધમાં વાટી પીવાથી ખીલ, અળાઈ, ગૂમડાં, પરસેવો વગેરે મટી રંગ ગોરો બને છે.

જાસૂદ ફૂલનું શરબત

      ફૂલ નંગ ૧૦૦ ધોઈ ચીનાઈ માટીની બરણી કે કાચના વાસણમાં ભરી ૨૦ લીંબુનો રસ નાંખી ઢાંકી કપડું બાંધી આખી રાત રાખવું. સવારે ફૂલ મસળી નાંખી કપડામાં દબાવી રસ કાઢવો. ૮૦૦ ગ્રામ સાકરની ઘટ્ટ ચાસણી બનાવી તેમાં આ રસ, ૨૦૦ ગ્રામ દાડમનો રસ, ૨૦૦ ગ્રામ સંતરાનો રસ નાંખી ધીમા તાપે ૧ – ૨ ઉભરા લાવી ઘટ્ટ થાય એટલે ઉતારી, ઠંડુ પડ્યે તેમાં ગુલાબઅર્ક તથા કેસર નાંખવું. આ શરબત ઉત્તમ પિત્તશામક છે. તેથી એસિડીટી, ગરમી, બળતરા, ખીલ, કાળાદાગ, સફેદવાળમાં ખૂબ ફાયદો કરે છે. આ શરબત રક્તવર્ધક છે. હિમોગ્લોબીન વધારે છે.

જાસૂદફૂલનો મુરબ્બો

ફૂલ ધોઈ કાચની બરણીમાં પાથરવા તેના પર ખડી સાકરનો ભૂકો પાથરવો ફરી તેના પર ફૂલ પાથરવા. તેના પર જીરૂં, ફરીથી ફૂલ, ફરીથી સાકર, ઉપર ગુલાબ પત્તી પાથરી બરણીનું મ્હોં ઝીણા કપડાથી બાંધી ૪૮ કલાક તડકામાં તથા રાત્રે ચાંદનીમાં રાખવું. પછી ઘરમાં મૂકવું. ૧૫-૧૭ દિવસે મુરબ્બો તૈયાર થઈ જશે. તેને હલાવી ૧-૧ ચમચી ૨ વાર ખાઈ ઉપરથી દૂધ પીવું.

  • આ મુરબ્બો વાળ, ત્વચા, શરીર, આંખ તથા બ્રેઈન માટે ઉત્તમ છે.
  • રક્તવિહાર, લોહીવામાં ઉત્તમ છે.
  • વાળનો કાળો રંગ આપે છે તથા હિમોગ્લોબિન વધારી ત્વચાને ગોરી બનાવે છે.

બહેનપણીઓ સાથે લઈને આવતી આંજણીબાઈ !

અંજનનામિકા (આંજણી)ના એક સહસ્ત્ર કેસ

– સ્વ. શોભન

નાનકડી એવી આંજણી હેરાન કરવામાં કંઈ નાની નથી હોતી ! સર્વોત્તમ જ્ઞાનેન્દ્રિયનાં બારણે બેસીને એ ભલભલાનાં આંસુ વહાવી દે તેવી ક્રૂર હોય છે. કેટલાંકનાં નેત્રદ્વારે એને એટલું બઘું બેસી રહેવું ગમે છે કે ખસેડવા છતાંય ખસતી નથી ! કાં તો વારંવાર આવ્યા કરે છે કાં તો કાયમ અડ્ડો જમાવીને બેસી રહે છે ! કેટલીક અંજનનામિકાને એકલાં ગમતું નથી એટલે સાથે સાથે એકાદ-બે બહેનપણીને પણ રાખે છે !

અતિશયોક્તિ ન લાગે તો ઓછામાં ઓછી આવી એક હજાર જેટલી અંજનનામિકા સાથે મારે પનારો પડ્યો હશે. વીસ વર્ષના ચિકિત્સાનુભવમાં પહેલાં દસ વર્ષમાં એના ઓછામાં ઓછા એક સો કેસ તો મેં સારા કર્યા જ હશે. કારણ કે શિંગ-ગોળનો પ્રાયઃ રોજ નાસ્તો કરનારાં હજારેક વિદ્યાર્થીના બહોળા સમાજમાં મને એનાં નિદાનચિકિત્સા કરવાની પાંચ વર્ષ સુધી સ્વતંત્ર તક મળી હતી.

ગળ્યા, ખાટા, ખારા, તળેલા અને સ્વાદિષ્ટ ખોરાકનો સ્વાદ ચાખવા આંજણીનું આગમન થતું હોય તેવું નિદાન છે. વિરુદ્ધાહાર તો એને સૌથી વધુ ભાવે છે. પણ કડવી અને દુર્ગન્ધિ રસવંતીનો સ્પર્શ થતાં જ એ ઊભી પૂંછડીએ ભાગે પણ છે. કેટલીક વાર તો ફરી ક્યારેય સામું જોવાની હિંમત જ કરતી નથી !

અષ્ટાંગકારે, આંખ અગ્નિનું, આલોચક પિત્તનું સ્થાન હોવાથી તેને સદાય જળનો-કફનો ભય રહેતો હોવાથી તેના શોધન, શોષણ અને શમનાર્થે પ્રતિ સપ્તાહ એક વાર રસવંતી આંજતા રહેવાનું સ્વસ્થવૃત્તમાં નેત્રરક્ષાર્થે સૂચવ્યું છે. એટલે જે કોઈ દર અઠવાડિયે રસવંતીને આંખમાં આંજે કે તેનો આંખ ઉપર લેપ કરે તો તેને આંજણી થવાની શક્યતા રહેતી જ નથી.

આંજણીના કેસમાં હું આ રીતે પ્રાયઃ પાંચ-છ દિવસ સારવાર આપું છું:

૧.    રસવંતીને ખરલમાં બારીક પીસી, તેમાં મધ અને ગુલાબજળ મેળવી તેની બાટલી ભરી બંને વખત તે ‘रसवंती बिन्दु આંખમાં નંખાવું છું.

૨.    રસવંતીને બારીક પીસી તેનો બે વખત બિડાલક લેપની પેઠે ઠંડો કે ગરમ લેપ કરાવું છું (આંજણી ઉપર કે સમગ્ર આંખ ઉપર).

૩.    ૫થી ૧૦ ગ્રામ ત્રિફલામાં ૨થી ૩ ગ્રામ જેઠીમધ મેળવી પાણીમાં સવાર-સાંજ ફકાવું છું યા તો જીર્ણ અને ઉગ્ર આંજણીમાં અંશાંશ કલ્પના પ્રમાણે પથ્યાદિ ક્વાથ કે સપ્તામૃતલોહ જેવાં ઔષધો પણ કોઈ વાર આપું છું.

૪.    પથ્યાપથ્યમાં બને ત્યાં સુધી મગ, ચોખા, તુવેર, તાંદળજો, દ્રાક્ષ, દાડમ, આમળાં, મધ, ગાયનું દૂધ, ઘી, ખાંડ જેવા ચક્ષુષ્ય આહાર લેવાનું કહું છું. એ ન બને ત્યાં ઓછામાં ઓછું ગોળ, શિંગ, તલ, દહીં, બાજરી, ફરસાણ, વેજિટેબલ ઘી અને અડદ તો બંધ કરાવું જ છું. જેથી રક્ત, પિત્ત અને કફને કોપાવનારાં નિદાનોનું પરિવર્જન થાય.

આંખ પિત્તનું સ્થાન છે. કફનું આવરણ થવાથી પ્રાયઃ તેના રોગો થતાં હોય છે એટલે રસવંતી અને ત્રિફલાનો કડવો-તૂરો રસ એને શમાવવામાં અદ્વિતીય બને છે. રસવંતીમાં રહેલાં દારુહળદર અને દૂધ, ત્રિફલામાં રહેલાં હરડે, બહેડાં અને આમળાં એ બધાં દ્રવ્યો આમ તો સરવાળે ત્રિદોષનું પણ શમન કરનારાં છે એટલે વ્રણગ્રંથી કે શોથરૂપ આંજણીના સોજા, દાહ અને શૂલ સહેજે મટાડી શકે છે.

આજ સુધીમાં મને એક પણ આંજણીનો એવો કેસ યાદ નથી જે રસવંતી અને ત્રિફલાથી મટ્યો ન હોય !    

                                                                                                                  (‘અનુભવનું અમૃત’માંથી)

માથાનો દુખાવો શું રોગ ગણાય ?

                                        


માથાના દુઃખાવાની વિગત–તેના વિકાસની વિગત અત્યંત વિસ્તૃત છે. આયુર્વેદમાં આને સંપ્રાપ્તિ કહે છે. જ્યારે મેડિકલ પરિભાષામાં તેને પેથોજેનેસીસ કહે છે. 

૯૦% માથાનો દુઃખાવો લક્ષણ તરીકે, બીજા રોગના પરિણામે જોવા મળે છે. એટલે કે તે મુખ્યત્વે લક્ષણ છે. છતાં રોગ તરીકે પણ છે. આયુર્વેદ અહીં સ્પષ્ટ છે. તે શિરઃશૂલને રોગ જ ગણે છે અને અગિયાર જાતનો માથાનો દુઃખાવો છે તેવું માને છે. 

બીજું, માથાનો દુઃખાવો જેટલો ક્રિયાત્મક ફંક્શન છે તેટલો રચનાત્મક, ઓર્ગેનિક નથી. ઓર્ગેનિક એટલે રચનાની ખરાબીથી થતો માથાનો દુઃખાવો. જેમ કે મગજમાં કેન્સરની ગાંઠ થાય અને માથાનો દુઃખાવો થાય કે મગજમાં લોહીની નળી તૂટે અને માથાનો દુઃખાવો થાય. 

ત્રીજું, મગજનો વલ્કલ (કોર્ટેક્ષ)વાળો ભાગ જો દુઃખાવાની અનુભૂતિ વ્યક્ત કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો વ્યક્તિને દુઃખાવો અનુભવાતો નથી. ઉપરાંત ગાઢ ઊંઘમાં, હીપ્રોસીસમાં કે એનેસ્થેસિયા આપ્યો હોય ત્યારે દુઃખાવાનો અનુભવ થતો નથી. આ બધાંમાં મગજ વલ્કલ (સેરીબ્રલ કોર્ટેક્ષ) વેદનાનો અનુભવ થતો નથી. ટૂંકમાં દુઃખાવાનાં સંવેદનો ગ્રહણ કરનાર મગજના ભાગો જો તેનું યોગ્ય ઈન્ટરપ્રિટેશન ન કરે તો મગજને માથાના દુઃખાવાનો અનુભવ થતો નથી.

મગજના ભાગો જેમ વેદનાને અનુભવવામાં કેટલીક બાબતો પર આધાર રાખે છે તેમ દુઃખાવાના સંવેદનો સ્વીકારનાર–ગ્રાહક રીસેપ્ટર્સ પણ કેટલીક બાબતોથી પ્રભાવિત થાય છે. આ પરિબળોમાં યાંત્રિક પરિબળ (મિકેનિકલ પરિબળ) અને માનસિક પરિબળ (સાયકોજેનિક ફેક્ટર).

યાંત્રિક પરિબળમાં ગ્રાહક તંતુઓ પરનું દબાણ પેઈન–રૂજા પર અસર કરે છે. દબાણ, દુઃખાવો વધારે છે. જેમ કે કેન્સરની ગાંઠ, વ્રણ વસ્તુ (સ્કાર), વિદ્રધિ (એબ્સેસ), રક્તગ્રંથિ (એન્યુરિઝમ), મસ્તિષ્કગત રક્તસ્રાવ (સેરિબ્રલ હેમરેજ) અને કોઈ જાતનો અંદરનો કે બહારનો પાક (ઈન્ફ્લેમેટરી કંડીશન).

આવું જ મગજમાં આવેલ પ્રવાહી (સેરીબ્રોસ્પાઈનલ ફ્લુઈડ)નો માર્ગ બંધ થાય કે અવરોધ થાય કે મગજમાં આવેલ લોહી પરિભ્રમણ અવરોધાય ત્યારે પણ ત્યાં મગજની અંદરનું દબાણ વધીને (ઈન્ટ્રાકેનિયલ પ્રેશર) દુઃખાવો ઊભો કરે છે.                                      

હવે વિજ્ઞાન નરમ પડ્યું છે. જેમાં જેને અત્યાર સુધી માત્ર તે રોગનું લક્ષણ છે, લક્ષણ છે એમ જ કૂટે રાખતું હતું તે હવે ધીમે અવાજે એમ કહેવા લાગ્યું છે કે, તે રોગ હોઈ શકે છે. માથાનો દુખાવો આવો એક રોગછે જેને મેડિકલ સાયન્સ માત્ર રોગનું લક્ષણ ગણતો ને જે હવે હળવે હળવે રોગની સ્વિકૃતિ પામતો જાય છે. આયુર્વેદમાં પહેલેથી જ આ રોગ અન્ય રોગનું લક્ષણ (જેમ કે તાવનું) અને સ્વતંત્ર રોગ પણ ગણવામાં આવ્યો છે. આયુર્વેદના બધા આવાર્યો તેને રોગ ગણાવે છે. રોગનાં કારણો પણ વર્ણવે છે….

તેનાં લક્ષણો જાણીને નવાઈ લાગશે પણ એક કોન્ફરન્સમાં મળેલા વિશ્વના નિષ્ણાતોને એક જુનિયર નિષ્ણાતે એવું કહ્યું કે મારી સારવારમાં કેટલાક એવા રોગીઓ આવ્યા છે કે જેઓને માથાનો દુખાવો શરૂ થયો તે પહેલાં કોઈ જ રોગ ન હોય. અને માથું મટી ગયા પછી કોઈને પૂછ્યા વિના કે કશી તપાસ કરાવ્યા વિના પોતાના મૂળ કામે ચડી ગયા હોય. આવું મને પણ ઘણામાં ઘણી વખત જોવા મળ્યું છે. આવાને કોઈ રોગનું લક્ષણ કઈ રીતે ગણી શકાય ? તેના આ પ્રહાર પછી તો ઘણા નિષ્ણાતોએ પોતાના અનુભવો વર્ણવ્યા અને સંમત થયા કે માથાનો દુખાવો સ્વતંત્ર રોગ હોઈ શકે છે.

એ સ્વીકારવું પડે કે આયુર્વેદના નિષ્ણાતો વધુ પ્રજ્ઞાવાન હતા. એટલે તેઓએ આ સત્યને સૌ પહેલાં સ્પષ્ટ બતાવી દીધું. જે લોકો વધુ ઉંચાઈએ ઊભા હોય છે તેઓ વધુ જોઈ શકે છે….એક કોન્ફરન્સમાં એક વૈજ્ઞાનિકે ઐતિહાસિક બાબતને આગળ કરીને એવું બતાવ્યું હતું કે પશ્ચિમના ઘણા નિષ્ણાતો માથાના દુખાવાથી પીડાયા હતા. તેઓને આ દુખાવા સિવાય કોઈ રોગ હતો કે નહીં તેની વિગતો મળતી નથી. આ સૌમાં જુલિયસ સિઝર, મહાન સિકંદર, મહાન સંગીતકાર બિથોવન, ચાર્લ્સ ડાર્વિન, હેનરી ચહાઈન તથા લ્યુઈસ કેરોલ અને મોંપાસા જેવાઓ માથાના દુખાવાથી પીડાતા હતા.

(લેખકના પુસ્તક ‘માથાનો દુખાવો’માંથી સાભાર.) 

સંપર્કઃ રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ,

૧૭૩, આઝાદ સોસાયટી, સહજાનંદ કૉલેજ પાછળ, અમદાવાદ – ૧૫

ફોન – ૨૬૭૪૪૨૪૦ / મોબાઈલઃ  98989 26642