Category Archives: Neeta Goswami

બે વિચિત્રનામા ઔષધો : ભાંગરો ને લોધર

– વૈદ્ય નીતા ગોસ્વામી

ભાંગરો

સૌંદર્યની વાત આવે એટલે સૌપ્રથમ સ્ત્રી હોય કે પુરુષ દરેક પોતાના વાળ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં હોય છે. વાળનું સૌંદર્ય જોઈને તો કવિ કાલિદાસજીએ પણ મોહ પામીને વાળ વિષે કાવ્યો લખ્યાં છે. સૌંદર્યના પૂજારી એવા તમામ રસિક કવિઓ અને લેખકો પણ વારંવાર વાળ વિષે લખે છે. આમ વાળ એ સૌંદર્ય માટે અનિવાર્ય અંગ છે. આયુર્વેદના ગ્રંથોમાં પણ વાળના રોગોની અદ્દભૂત સારવાર બતાવી છે. વાળને લગતા જે કંઈ રોગો થાય છે તેમાં મહત્વની એક વનસ્પતિ છે, ભાંગરો. વર્તમાન સમયમાં ભાંગરાનો ખૂબ જ પ્રચાર થયો છે. તેનું કારણ છે કે વિવિધ પ્રકારના હેરઓઈલો બજારમાં ઉપલબ્ધ થયાં છે અને આ તમામ હેરઓઈલો ભાંગરો તો હોય છે, ગ્રામ્યવિસ્તારના લોકો, ખાસ કરીને મહિલાવર્ગ તો પરાપૂર્વથી ભાંગરાને એકઠો કરીને તેનું તેલ બનાવીને પોતાના વાળમાં નાંખે છે. અને તેના પરિણામે તેઓના વાળ કાળા અને ચકચકિત અને ખૂબ જ લાંબા હોય છે. અહીં આપની સમક્ષ ભાંગરાના જે સૌંદર્યવર્ધક કર્મો છે તેનું વર્ણન કરીએ છીએ.

આમ જોવા જઈએ તો શરીરમાં તથા અનેક રોગો પર ભાંગરો કામ કરે છે. પરંતુ ભાંગરો વિશેષ પ્રકારે બેસ્ટ બ્યુટી એજન્ટ છે. તેનાં જે કંઈ નામો છે, તેનાં પરથી આપણને ખ્યાલ આવે છે કે તે હેરબ્યુટી એટલે કે વાળનું સૌંદર્ય વધારવા માટેની શ્રેષ્ઠ વનસ્પતિ છે. વાળ વધારવા માટે, વાળને રંગ આપવા માટે તથા વાળને મજબૂત અને સુંદર બનાવવા માટે ભાંગરો શ્રેષ્ઠ વનસ્પતિ તો છે જ, સાથે સાથે યૌવનને જાળવી રાખે છે, તથા સર્વાંગ સૌંદર્ય યૌવન માટે ભાંગરો ઉપયોગી છે તે ખૂબજ ઓછા લોકો જાણે છે. ભાંગરાને ભૃંગરાજ કહેવામાં આવે છે, અને તે સ્વર્ણીકરણ કરે છે એટલે કે તે શરીરને સુવર્ણ જેવું બનાવે છે. વિવિધ પ્રકારના કુષ્ઠના રોગો, સફેદ દાગ, શીળસ, શૂદ્રરોગ જેવા ચામડીના રોગોમાં પણ ભાંગરો અતિ ઉપયોગી છે. શાસ્ત્રોમાં ભાંગરાના અનેક પ્રકારે પ્રયોગો બતાવ્યા છે.

રસાયન પ્રયોગઃ જે માણસ ૧ મહિના સુધી સવારે ભાંગરાનો રસ ૧ તોલો દરરોજ પીવે અને માત્ર દૂધ પર જ રહે તો તે માણસનું બળ અને વીર્ય વધે છે અને તે પ્રયોગથી પુનર્યૌવન પ્રાપ્ત કરે છે. ભાંગરો રસાયન ગુણ ધરાવતો હોવાથી તેનો રસ પીવાથી ચામડી પણ મુલાયમ અને તેજસ્વી બને છે.

સફેદ વાળઃ આજકાલ નાની વયના બાળકોને સફેદ વાળની સમસ્યા વધતી જોવા મળે છે. યુવાન યુવતી અને યુવકોને તો આ સફેદ વાળની સમસ્યા તો ડગને પગલે જોવા મળે છે. દરેક વ્યક્તિઓ સફેદ વાળનો તિરસ્કાર કરતી હોય છે, અને પોતાના વાળ કાળા બને તે માટે ઉપાયોની શોધ કરતી હોય છે. શાસ્ત્રોમાં સફેદ વાળને કાળા બનાવવા માટે તો અનેક પ્રયોગો છે. તેમાં ભાંગરાનું માધ્યમ અતિ શ્રેષ્ઠ છે. જુઓ……

૧.      ભાંગરાનાં ફૂલ, જાસૂદના ફૂલ અને ઘેટીનું દૂધ આ ત્રણેયને એક સાથે ઘૂંટીને બારીક પેસ્ટ બનાવવી. ત્યારબાદ આ પેસ્ટને લોખંડના વાસણમાં મૂકી તે વાસણને જમીનમાં દાટી દેવું. સાત દિવસ પછી તે વાસણને જમીનમાંથી બહાર કાઢી તેમાં ફરીવાર ભાંગરાનો રસ નાંખીને ઘૂંટવું. આ લેપ રાત્રે વાળમાં લગાવી તેનાં ઉપર કેળનું પાન બાંધી દેવું. સવારે માથું ધોઈ લેવું. આ પ્રયોગ થોડા સમય સુધી કરવાથી વાળ કાળા થાય છે.

૨.      ભાંગરાના રસમાં જેઠીમધનું ચૂર્ણ અને દૂધ તથા તેલ મેળવીને ઉકાળવું. તેલના ટીપાં નાકમાં નાખવાથી વળિયા-પળિયા દૂર થાય છે.

        માત્રા – ભાંગરાનો રસ ૧૨૮ તોલા, જટઠીમધનું ચૂર્ણ ૪ તોલા, દૂધ ૬૪ તોલા અને તલનું તેલ ૧૬ તોલા, બધું ઉકાળતા માત્ર તેલ બાકી રહે ત્યારે ઉતારીને ગાળી લેવું. આ તેલનાં ટીપાં નાકમાં નાંખવા.

૩.      ભાંગરાનો રસ ૧૦ ગ્રામ રોજ સવારે નરણા કોઠે પીવાથી પણ સફેદ વાળ કાળા થાય છે.

સફેદ કોઢઃ લોખંડના વાસણમાં તલનાં તેલમાં ભાંગરો શેકવો. લૂગદી જેવું થાય એટલે આ ભાંગરો ખાવો અને તેના પર બિયાંની છાલથી પકાવેલું દૂધ પીવું. આ પ્રયોગ કરવાથી સફેદ દાગ મટે છે.

માથાના ચાંદાઃ ભાંગરાનો રસ માથામાં લગાડવાથી ચાંદા મટે છે.

વાળની સુંદરતાઃ ભાંગરાનું તેન માથામાં નાખવાથી વાળ ખરતા બંધ થાય છે તથા નવા વાળ આવે છે, તથા વાળની લંબાઈ પણ વધે છે, તથા વાળ ઘટ્ટ બને છે, મુલાયમ બને છે.

ખરતા વાળઃ ભાંગરો, ત્રિફળા, ઉપલસરી, કણજીનાં બીજ, લીમડાની આંતરછાલ, કરેણના મૂળ, સફેદ ચણોઠી. દરેક ઔષધો ૨૦-૨૦ ગ્રામ લઈ તેનો પાવડર બનાવવો. આ પાવડરને ચાર લિટર ભાંગરાના રસમાં પલાળવો. બીજા દિવસે તેમાં ૧ લિટર તલનું તેલ નાખી ઉકાળવું. પાણીનો ભાગ બળી જાય પછી તેલ ઠંડુ થયે ગાળી લેવું અને બોટલમાં ભરી લેવું. આંગળીના ટેરવા વડે આ તેલ રોજ વાળના મૂળમાં માલિશ કરવાથી ખરતા વાળ, ખોડો વગેરે દૂર થઈ નવા વાળ આવે છે, વાળ ઝાડા તથા લાંબા પણ થાય છે.

સગેદ વાળ માટે તેલઃ આમળાં, અનંતમૂળ, હરડે, જેઠીમધ, મોથ, સુગંધી વાળો, બહેડાં, મહેંદીના પાન, કેરીની ગોટલી-આ તમામનો ૨૦-૨૦ ગ્રામ પાવડર લેવો. આ પાવડરને ૨૦૦ ગ્રામ ભાંગરાનો રસ તથા ૧૦૦ ગ્રામ આમળાંના રસમાં લોખંડના વાસણમાં ૧૫ થી ૨૦ કલાક સુધી પલાળવો. ત્યારબાદ તેમાં ૧ લિટર કાળા તલનું તેલ નાખી તપેલા પર બારી કપડું બાંધી સૂર્યના તડકામાં મૂકવું. આ તપેલું ૬ થી ૮ દિવસ રાખવું. ત્યારબાદ તેમાં ભાંગરાનો રસ ૧૧/૨ લિટર, આમળાંનો રસ ૧ લિટર તથા ગળીના પાનનો રસ ૫૦૦ ગ્રામ નાખીને તેલ ઉકાળવું. તેલ પકવ થયા બાદ ઠંડુ થયા બાદ ગાળી લઈ બાટલમાં ભરી લેવું. આ તેલનું રોજ વાળમાં માલિશ કરવાથી ધીરે ધીરે સફેદ વાળ કાળા થાય છે તથા ખરબચડા વાળ સુંવાળા અને ચમકદાર બને છે.

સફેદ વાળ માટે લેપઃ ૧. ભાંગરાનું ચૂર્ણ, ત્રિફળા, કેરીની ગોટલી, અખરોટની છાલ અથવા છોડાં આ તમામ મેળવીને તેને લોખંડના વાસણમાં દહીં અથવા કાંજી સાથે પલાળીને લેપ કરવાથી ધીમે ધીમે વાળ કાળા થાય છે.

૨. ભાંગરાનું ચૂર્ણ, મેથી, સોપારી અને લોખંડના કાટનો લેપ કરવાથી પણ વાળ કાળા થાય છે.

આભ્યંતર પ્રયોગઃ (૧) ભાંગરાના પાન તથા કાળા તલ રોજ ચાવીને ખાવાથી પણ સફેદ વાળ કાળા થાય છે. (૨) દરરોજ નરણા કોઠે ૧ તોલો ભાંગરાનો રસ પીવાથી વાળ સુંદર બને છે. (૩) ભાંગરાના રસનાં ટીપાં અથવા ભાંગરા તેલના ટીપાં નાકમાં નાખવાથી પણ વાળ કાળા થાય છે. (૪) ભૃંગરાજઘન, ભૃંગરાજાસવ વગેરેનું સેવન કરવાથી પણ ખરતા વાળ કે સફેદ વાળમાં ફાયદો થાય છે.

પઠાણી લોધર

        કેટલીક વનસ્પતિની આગવી ઓળખાણ હોય છે, આવી વનસ્પતિ આપોઆપ ઓળખાઈ જાય છે. જેમ કે લોધર નામનું જે વૃક્ષ થાય છે, તેના સફેદ પડતા પીળાં ફૂલ ૨ થી ૪ ઈંચ લાંબા દંડ પર આવે છે, અને આ પુષ્પ અને દંડ સુગંધી અને અતિ સુંદર હોય છે. પુષ્પ સહિત સુગંધી દંડને જોતા જ ખ્યાલ આવે છે કે આ લોધરનું વૃક્ષ છે. સામાન્ય રીતે લોધર ઘણાં રોગોમાં અતિ ઉપયોગી સિધ્ધી થયેલ છે. આપણે તો અહીં સૌંદર્ય વિષયક જ વાત કરવાની છે. સૌંદર્યપ્રાપ્તિ માટે ખાસ કરીને લોધરની છાલ વાપરવામાં આવે છે, તે શરીરના અનેક તંત્રો પર અનેક રોગોમાં કાર્ય કરે છે. પરંતુ સૌંદર્ય માટે તેના ઉપયોગો જોઈએ તો તે કુષ્ઠઘ્ન એટલે કે કોઢને મટાડે છે, તથા ચામડીના અનેક રોગોમાં ઉપયોગી છે. ખાસ કરીને ચામડીનો રંગ સુધારવા માટે તે ફાયદાકારક છે. આંખની આજુબાજુના કાળા, કુંડાળાં, ચામડી પરના કાળા ડાઘ (હાયપર પિગમેન્ટેશન) વગેરેને મટાડવામાં ખૂબ ઉપયોગી છે. લોધર તુરું અને શીતળ હોવાથી ખીલ તથા ખીલના ડાઘ અને ખીલથી થતા ખાડા વગેરે મટાડવા માટે ઉપયોગી છે.

ખીલ

(૧)    લોધર, ઘોડાધ્વજ, ધાણા, અને ઉપલેટનું સમભાગ ચૂર્ણ બનાવી પાણી અથવા કોથમીરના રસમાં ઘૂંટીને તેનો લેપ ખીલ ઉપર કરવાથી ખીલ મટે છે.

(૨)    લોધર, કપૂરકાચલી, ઘોડાધ્વજ, ચંદન તથા લીમડાની છાલ અથવા લીમડાના પાન-આ તમામને પાણીમાં નાખી ગરમ કરવું. વાસણમાંથી જે વરાળ નીકળે તે વરાળનો શેક ખીલ પર કરવાથી પરુવાળા ખીલ તથા કાચા ખીલ મટે છે.

(૩)    ખીલમાં ચાંદા પડી ગયા હોય તો તુંબડીના પાન અને લોધરની છાલનું ચૂર્ણ સમભાગ લઈ પાણી સાથે લેપ કરવો.

કાળા દાગ+કાળા કુંડાળાઃ

(૧)    લોધર, મજીઠ, લાલચંદન, સરસવ, મસૂરની દાળ તથા હળદરનો પાવડર બનાવી ગુલાબ જળ કે પાણી સાથે લેપ કરવાથી કાળા દાગ તથા કુંડાળાં વગેરે મટી જાય છે અને ચામડી ગોરી અને સુંવાળી બને છે.

(૨)    લોધર, કપૂરકાચલી, મજીઠ, લાલચંદન અને લાખને તલના તેલમાં ઉકાળી લેવું.  તેલથી દરરોજ માલિશ કરવાથી કાળા દાગ દૂર થઈ ત્વચા ગોરી તથા મુલાયમ બને છે તથા શિયાળામાં ચામડી ફાટતી નથી.

(૩) લોધરના ઉકાળાથી મોં તથા આંખો ધોવાથી કે મોં પર ઉકાળો છાંટવાથી મુખ પર થતી ઝાંય, કાળા દાગ, આંખની આસપાસ થતાં કુંડાળાં, ફોલ્લીઓ વગેરે મટે છે.

(૪)    લોધરની છાલનું ચૂર્ણ ઘીમાં સહેજ શેકી પાણી સાથે તેનો આંખની આસપાસ જાડો લેપ કરવો. આ પ્રકારના લેપને બિડાલક કહે છે. સામાન્ય ભાષામાં બિલાડો કરવો કહેવાય છે. આ બિલાડાથી કુંડાળાં મટે છે.

ખીલ અને શીતળાના ખાડાઃ લોધર, વરિયાળી અને ફૂલાવેલી ફટકડીનો પાવડર પાણી સાથે ઘૂંટીને ખીલના કે શીતળાના ખાડા પર કે ત્વચાજન્ય કોઈ પણ નિશાન પર લેપ કરવામાં આવે તો ધીમે ધીમે ખાડા મટી જાય છે, નિશાન જતાં રહે છે.

પરસેવાની દુર્ગંધઃ

(૧)    લોધર, અગર, જટામાંસી, કમળ, સુગંધી વાળો, કપૂર, જાંબુના પાનનો પાવડર બનાવી ચણાના લોટ સાથે મેળવી લેવો. આ પાવડરને શરીર પર ઘસીને કે ચોળીને નહાવાથી શરીરની ચિકાશ દૂર થાય છે, અને શરીર સુગંધિત બને છે.

(૨)    લોધર, મજીઠ, ગોદંતીભસ્મ, દારૂહળદર, લાલ ચંદન, સફેદ ચંદન તથા શંખજીરૂ મેળવી તેનો બારીક પાવડર બનાવવો. ટેલ્કમ પાવડર બનાવવો. આ ટેલ્કમ પાવડરથી ખીલ, અળાઈ, પરસેવાની દુર્ગંધ વગેરે મટે છે, તથા ચામડીના દાગ પણ દૂર થાય છે.

શરીર સૌંદર્ય માટે પુષ્પો

જૂઈ ચમેલી

      ચમેલીના ફૂલો આંખના રોગો, માથાનો દુઃખાવો, કાળાદાગ, ફ્રેકલ્સ, પીગમેન્ટેશન, ખીલ, વાઢિયા, લોહીવા, રતવા, આંખો આવવી, ટાલ, ઉંદરી તથા અન્ય ઘણાં રોગોમાં ઉપયોગી છે.

  • ચમેલીના પાન ચાવવાથી દાંત મજબૂત અને સુંદર બને.
  • ચમેલી કે જૂઈના ફૂલ, ચંદન, હળદર, મસૂર દાળને દૂધ સાથે વાટી લેપ કરવાથી ખીલ મટે છે.
  • ચમેલી કે જૂઈ ફૂલ, પાન, મહેંદી, આંબળા, ભાગરો, શંખપુષ્પી, દાડમછાલ, લીમડા પાન, કેરીની ગોટલી, કમળના પાન વગેરેનો પાવડર + નારીયેળ પાણી કે આંબળાના રસમાં લેપ તૈયાર કરી વાળ માટે ઉત્તમ હેરપેક તૈયાર થાય છે. ખુજલી, ઉંદરી, ટાલમાં ફાયદો કરે છે.
  • ચમેલી ફૂલ, કપૂર કાચલી, ચારોળી, લોધર, હળદર, અરીઠા પાવડર દૂધ સાથે કે પાણી સાથે મીક્ષ કરી નહાવાથી ત્વચા ફાટતી નથી અને સુંવાળી સુંદર બને છે.
  • ત્વચા પર ખંજવાળ આવતી હોય તો આના ફૂલોને પાણીમાં વાટી તેનો લેપ કરવો.
  • ચમેલીના ફૂલનો પાવડર, ચંદન, હળદર, ચણાના લોટનું પેસ્ટ બનાવી નહાવાથી ત્વચા સુંવાળી, ફોડલી, દાગ રહિત ગોરી બને છે.
  • ચમેલી ફૂલ, ગુલાબના ફૂલ, ગોપીચંદ, લીમડા પાન, અરીઠા પાવડર બનાવી ન્હાવાથી અળાઈ, ગરમી મટી કાળા દાગ – ધબ્બા, ખુજલી મટી ત્વચા સુંદર બને છે.
  • ચમેલી ફૂલ, જૂઈના ફૂલ, ગુલાબના ફૂલ, મજીઠ દહીં સાથે કે દૂધ સાથે વાટી કાળા કે ફાટી ગયેલા હોઠ પર લગાડવાથી હોઠ ગુલાબી, સુંદર બને છે.
  • જૂઈ ફૂલ, ચમેલી ફૂલનો રસ લગાડવાથી ખીલ-ખંજવાળ મટે છે.
  • ચમેલી ફૂલ તથા પાન, જૂઈના ફૂલ તથા પાન, હળદર, સરસવ, જેઠીમધ, આંકડા પાનનો રસ, તલ તેલમાં કે ઘીમાં ઉકાળી મલમ બનાવી પગના તળિયા, એડી પર લગાડવાથી વાઢિયા મટે તથા એડી કમળ સમાન સુંવાળી-સુંદર બને.
  • જૂઈ-ચમેલીના ફૂલો તેલમાં ઉકાળી કે તેને વાટી તેનો લેપ લગાડવાથી વાળની રૂક્ષતા મટી ટાલ-ઉંદરીમાં નવા વાળ આવે છે.
  • આ ફૂલ શરીરની ગરમી, પેશાબની બળતરા, ખીલ, ખંજવાળ, પરસેવાની ગંધ મટાડે છે.
  • ત્વચાની રૂક્ષતા, ઘા, પગના વાઢિયા મટાડી રૂક્ષત્વચાને સુંવાળી તથા ગોરી બનાવે છે. 

                                                         કમળ

કમળ લક્ષ્મીજીનું આસન છે અને લક્ષ્મીજીનું પ્રિય ફૂલ છે. યોગશાસ્ત્રમાં પણ તેનું ખૂબ ઉંડુ મહત્વ છે. તે કીચડમાં ઉગી આપણને ઘણું શીખવાડે છે.

  • મુખ્ય તો કમળ રક્તવિકારો, પિત્તના રોગો, હ્રદયના વધેલા ધબકારા, કોલેરા, હર્પિસ, ઝાડા, બળતરા, માથાનો દુઃખાવો, વધુ બ્લીડીંગ થવું વગેરે મટાડે છે. વાળ અને ત્વચા માટે ઉત્તમ સૌંદર્ય વર્ધક છે.
  • લોહીવિકાર – ગરમી – દાહઃ આના ફૂલ ઠંડા પાણીમાં પલાળી સવાર – સાંજ પીવું.
  • હ્રદયના ધબકારાઃ ધબકારા નિયમિત કરવા માટે કમળના ફૂલનો ઉકાળો કે ફાંટ (ફૂલને રાત્રે પલાળી સવારે પીવું) કે ફૂલનો રસ કે તેનું ચૂર્ણ મધ સાથે પીવું.
  • દૂઝતા હરસ – એસિડીટી – દાહઃ ફૂલના વચ્ચેના પીળા કે સફેદ તાંતણા મધ + સાકર સાથે ખાવા
  • આંખના રોગોઃ ફૂલના ટીપાં આંખમાં નાંખવા, ફૂલનો ઉકાળો પીવો, ફૂલનો મુરબ્બો રોજ ખાવો.
  • બાળકોના ઝાડાઃ ફૂલનો ઉકાળો કે રસ પાવો. આયુર્વેદમાં બાળકો માટે ઉત્તમ અરવિંદાસવ કમળના ફૂલમાંથી જ બને છે.
  • વધારે બ્લીડીંગ કે વારંવાર એબોર્શન થતું હોય તો લાલ કમળનું ફૂલ રાત્રે પલાળી વાસણ ચાંદનીમાં મૂકી સવારે તે પાણી રોજ પીવું
  • તાવ – બેચેની કે બબડાટમાં ફૂલનો પાણીમાં લસોટી હ્રદય તથા માથા પર લેપ કજવો.
  • ઓરી – અછબડા – એસિડીટી, બળતરા, લોહીવા, ચક્કર, લૂ લાગવી, માથાનો દુઃખાવો વગેરેમાં આનું શરબત ૧૦ થી ૩૦ ગ્રામ સુધી પીવું.
  • કમળનું શરબતઃ ખડી સાકર ૫૦૦ ગ્રામની ચાસણી કરી તેમાં કમળના ફૂલનો રસ ૧ લીટર નાંખી ઉકાળી શરબત તૈયાર કરી તેમાં એલચી નાંખી બોટલો ભરી લેવી. 

                                                       બ્યુટી માટે

  • ઠંડુ હોવાને કારણે ખીલ, ફોડલી, અળાઈઓ, સફેદ વાળ, ત્વચા પરના કાળા દાગ – કુંડાળા, આંખોની લાલાશ – બળતરા વગેરે મટાડે છે.
  • કૂંડાળા – પીગમેન્ટેશન – કાળા દાગ વગેરે માટે કમળ, લાલ ચંદન, ખસખસ, ચારોળી નો દહીં સાથે લેપ કરવો તથા કમળના પાન + ગુલાબ પત્તી + ખસ + સંતરા છાલ + લીંબુ છાલ + હળદર વગેરેનો પાવડર બનાવી ન્હાવાથી કે તેનો લેપ કરવાથી દાગ – ધબ્બા – ખુજલી વગેરે મટી ત્વચા ગોરી – સુંવાળી – સુંદર બને છે.
  • રીંકલ્સ – કરચલીઓ તથા બાળકોને માલીશ માટેઃ કમળના દાંડા, કમળ કેસર, કમળ પુષ્પ, પદમક છાલ, શ્રીપર્ણી, અશ્વગંધા, શતાવરી વગેરે ને પાણી તથા દૂધ નાંખી તેલ ઉકાળી બનાવવું તથા તેનાથી હળવા હાથે માલીશ કરવું
  • કમળકંદ, કમળ ફૂલ, નીલપુષ્પ, જટામાંસી, તલ, બ્રામી, રતાંજલી, સફેદ ચણોઠી, કેરી ગોટલી, આમળા, ભાંગરાનો પાવડર તલ તેલમાં ઉકાળી તેલ બનાવી વાપરવાથી ખરતા વાળ અટકી વાળ લાંબા, સુંવાળા સુંદર બને છે. સફેદ વાળ કાળા થાય છે.
  • દૂધ + કાળા કમળના ફૂલ વાટી લેપ કરવાથી સફેદ વાળ કાળા થાય છે.
  • નીલ કમળ, સફેદ કમળ, ચંદન, ખસખસ, લોઘ્રને દહીં સાથે વાટી ત્વચા પર લેપ કરવાથી કાળા દાગ, આંખની આજુબાજુના કાળા કુંડાળા મટી ત્વચા ગોરી, કાંતિયુક્ત, કમળ જેવી મુલાયમ બને છે.
  • કમળ ફૂલ, કમલદંડ, જટામાંસી, લીંડી પીપર, અશ્વગંધા, માલ કાંકણી બી, અઘેડા બી, ફટકડી વગેરે નો પાવડર દૂધ સાથે રાત્રે સ્તન પર લગાડવાથી ઢીલા સ્તન પુષ્ટ, કઠણ, સુંદર બને છે.
  • બોગન ફૂલનો ઉકાળો પીવાથી મેદવૃદ્ધિમાં પરિણામ મળે છે.
  • પારિજાતકના ફૂલ + જાસૂદ ફૂલ + લીમડા પાન વાટી લેપ લરવાથી ખોડો – ખુજલી મટે છે.
  • મોગરાના ફૂલની પેસ્ટ થી રીંકલ્સમાં ફાયદો થાય છે.
  • આજકાલ ફ્લાવર રેમેડિઝ, એરોમાથેરપી વગેરે કેટલાયે પ્રકારની થેરપી સૌંદર્ય માટે છે. જેને આધુનિક સંશોધન કહે છે. જ્યારે આયુર્વેદમાં તો હજારો વર્ષોથી અનેક ફૂલો દ્વારા સૌંદર્યવૃદ્ધિનું વિવરણ ખૂબ સુંદર રૂપે આપેલું છે.
  • ફૂલો સૌંદર્ય – સ્વાસ્થ્યની સાથે લાગણીઓ અને મનને પણ તરોતાજા અને સુંદર રાખે છે.

દા.ત. લાલ ગુલાબઃ પ્રેમની અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ છે, પીળુ ગુલાબઃ મિત્રતાનું પ્રતિક છે, ગુલાબી ગુલાબઃ ગુપ્ત પ્રેમ વ્યક્ત કરે છે. મિત્રતા કે પ્રેમ વચ્ચેની અસમંજસ ભરી સ્થિતિ દર્શાવે છે, સફેદ ગુલાબઃ નિર્દોષ પ્રેમનું પ્રતિક છે. કુટુંબીજનોને આપવા માટે ઉત્તમ ભેટ છેઃ ઓર્કિડના ફૂલઃ પ્રેમ અને સૌંદર્યની અભિવ્યક્તિ દર્શાવે છેઃ ડેઈઝના ફૂલઃ સંનિષ્ઠ પ્રેમનું પ્રતિક ગણાય છે. માતા – પિતા કે પ્રિયવડીલોને અપાય છેઃ લીલી ફૂલઃ પવિત્રતા અને માધુર્યનું પ્રતિક છે. પુત્રી તથા ભત્રીજા – ભત્રીજીને આપી શકાયઃ ચેરી સેન્થમમઃ આ પુષ્પો મિત્રતા વ્યક્ત કરે છે. કોઈપણ પ્રસંગે મૈત્રીભાવ વ્યક્ત કરી શકાય. 

આયુર્વેદનો સૌંદર્ય–વિચાર: ૧

– વૈદ્ય નીતા ગોસ્વામી.

આયુર્વેદમાં તન-મનની સુંદરતા માટે ઔષધો સિવાય અન્ય ઘણી બધી વસ્તુઓ બતાવી છે.

  • જેમ કે આહાર–વિહાર, વિચાર, સ્વભાવ, પ્રસન્નતા, જીવન જીવવાની રીત, મનની શાંતિ મેળવવાની રીત.
  • સ્વસ્થવૃત્તમાં કેવો આહાર લેવો, તેનો સમય, રીત, પથ્યાપથ્ય, સૂવાની–જાગવાની રીત, મનની શાંતિ મેળવવાની રીત.
  • સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય માટે આહાર–વિહાર, નિયમિતતા, કસરત, વિચારોનું મહત્ત્વ, પથ્યાપથ્યનું જ્ઞાન વગેરે.
  • આયુર્વેદમાં સૌંદર્ય માટે પણ વનસ્પતિનું જ્ઞાન દવાઓ, ઉપરાંત અન્ય ઘણી વસ્તુઓ બતાવી છે.
  • જેમ કે પુષ્પો દ્વારા સૌંદર્ય વૃદ્ધિ, ફળો દ્વારા સૌંદર્ય, આભૂષણોનું સૌંદર્યમાં સ્થાન, સૌંદર્યમાં ધર્મનું સ્થાન, રીતરિવાજોમાં સૌંદર્યનું સ્થાન, તહેવારોમાં (ધર્મમાં) સૌંદર્યનું સ્થાન, યોગ-પ્રાણાયામ-વ્યાયામ દ્વારા સૌંદર્યવૃદ્ધિ.
  • આયુર્વેદની આ દરેક વસ્તુઓનો ઉપયોગ આપણા સમાજમાં સદીઓથી થાય છે. 

ઘરના બગીચામાં સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય માટેની સામગ્રી

પુષ્પો દ્વારા સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય

  • આભૂષણોની જેમ પુષ્પધારણનું મહત્ત્વ પણ સૌંદર્ય અને સ્વાસ્થ્ય માટે વૈજ્ઞાનિક છે.
  • વાળમાં, ગળામાં, હાથ પર પુષ્પમાળાઓ પહેરવી કે પથારી કે ઓશિકાની આસપાસ ફૂલો પાથરવાના ફાયદાઓનું વૈજ્ઞાનિક નીરૂપણ આયુર્વેદમાં કરેલ છે.
  • આયુર્વેદના ચરકમુનિએ જણાવ્યું છે કે પુષ્પમાળાઓ ધારણ કરવાથી – બળ (એનર્જી) વધે, મનની પ્રસન્નતા વધે, પુષ્ટિ તથા ઓજ – તેજ વધે, વીર્ય વધે છે, અલક્ષ્મી એટલે દરિદ્રતા નાશ પામે છે.
  • તેજ – ઓજ, બળ, પ્રસન્નતા વધવાથી સૌંદર્યને હાનિકારક રોગો નાશ પામી સૌંદર્ય તથા મુખની લાલી વધે છે.
  • સૌંદર્ય વૃદ્ધિ અને સ્વાસ્થ્ય માટે મુખ્યત્વે ગુલાબ, જાસુદ, ચમેલી, જૂઈ, મોગરા, પારિજાત, ગૈંદા, બોગનફૂલ, કમળ, લાલકમળ, નીલકમળ વગેરેના ઉપયોગથી વાળ લાંબા, કાળા બની ગ્રોથ વધે છે.
  • અનેક ફૂલોનો ઉપયોગ સીધો જ અથવા અર્કના રૂપે થાય છે.
  • ફૂલોના તેલના માલીશ કે લેપથી પણ ઉત્તમ પરિણામ મળે છે.
  • ફૂલોથી ત્વચાનો રંગ, તાજગી, કરચલીઓ (રીંકલ્સ), કાળા હોઠ, વાઢિયા, વાળના રોગો વગેરેમાં ખૂબ જ ફાયદો થાય છે.

હેરડાય

– નીતા ગોસ્વામી.

આજકાલ નાની ઉંમરમાં સફેદ વાળની સમસ્યાઓ ખૂબ જ જોવા મળે છે જે લોકો માટે ખૂબ ચિંતાનો વિષય બની જાય છે. પરંતુ  આના ઉપચાર કુદરતી દ્રવ્યો દ્વારા કઈ રીતે કરવા તેનું જ્ઞાન પણ ન હોવાને કારણે તથા આ સફેદ વાળ મૂળમાંથી કાળા થઈ શકતા નથી તેવી માન્યતાને કારણે લોકો હેરડાય તરફ વધુને વધુ આકર્ષાય છે.

એક મોજણી પ્રમાણે સફેદ વાળથી કંટાળેલા ૮૭ ટકા લોકો હેરડાય કરે છે. અથવા કરાવે છે. આ લોકો જાણતા નથી કે એકનો ઉપાય કરતાં તેઓ બીજી ઘણી વધારાની ઉપાધીઓ ઉભી કરે છે. હેરડાય આપણા શરીર માટે એટલી નુકશાનકર્તા છે કે તેના જેટલું ખરાબ એકે સાધન નથી.

અમેરિકામાં થયેલ સંશોધન મુજબ ડાઈમાં વપરાતું પેરાફિનાઈલીન ડાયામાઈન આંખમાં મોતિયો અને ઝામર જેવા રોગો પેદા કરે છે. અમેરિકાની નેશનલ કેન્સર ઇન્સ્ટીટ્યુટના સંશોધન મુજબ હેરડાઈમાં વપરાતા ૧૩ રસાયણો કેન્સર માટે જવાબદાર છે.

હેરડાયથી થોડા જ સમય પછી વાળ ઉતરવા લાગે છે. ટાલ પણ પડે છે. કેટલાકને તો ત્વચા પર એલર્જી થાય છે. રેશીઝ પડે છે. કેટલાકને સોરાયસીસ થાય છે, જે ચામડીનો ખરાબમાં ખરાબ રોગ છે. ક્યારેક ખંજવાળ આવે છે, પછી સોજો થાય, ખોપરીની ચામડી ઉખડવા લાગે, કેટલાકને ખસ, ખરજવું પણ થાય છે. અરે, હેરડાઈથી કેટલાકને કેન્સર પણ થાય છે.

હેરડાયથી આંખોને ઘણું નુકશાન થાય છે. હેરડાયથી સેક્સ ઉપર પણ ઘણી અસર થાય છે. તેનાથી સેક્સહોર્મોન્સ ઓછા થાય છે. પરિણામે દાંપત્યજીવન પર પણ ગંભીર અસર થાય છે.

આમ હેરડાયથી સૌંદર્ય તો થોડું મેળવી શકાતું હશે પણ આપણે તે સાથે દશ ગણું નુકશાન પણ વહોરી લઈએ છીએ. તે આપણામાંથી કોઈ જાણતું નથી.

અને સફેદ વાળ માટે હેરડાય સિવાય બીજો કોઈ ઉપાય જ નથી એવા ભ્રામક ખ્યાલ નીચે આપણે જીવીએ ત્યાં સુધી હેરડાય કર્યા સિવાય રહી શકતા નથી, પરંતુ તેમ નથી. પ્રાચીન કાળમાં પણ પ્રકૃતિમાંથી મળતી વનસ્પતિઓ વડે વાળને રંગતા. હજી પણ આયુર્વેદ પાસે તે માટેના તંદુરસ્ત, આરોગ્યવર્ધક ઉપચારો છે જ પણ આયુર્વેદના ઘણા અભ્યાસીઓ આ ઉપાયો અંગે નહિવત્ જાણકારી ધરાવે છે. કારણ કે એમાં તેમણે મૂળ તો રસ જ લીધો હોતો નથી. હજી પણ ટ્રીટમેન્ટ દ્વારા સફેદ વાળને આયુર્વેદિક વનસ્પતિઓ દ્વારા મૂળમાંથી કાળા બનાવી શકાય છે અને વાળ અને શરીરના સામાન્ય આરોગ્યને લેશ માત્ર હાનિ પહોંચાડ્યા વિના. કેટલાકને તો ૪-૬ માસમાં જ સારો ફાયદો થયાના દાખલા છે.

પરંતુ આપણને ધીરજ નથી. એના કરતા તો આપણને આખી જીંદગી હેરડાય કરવાનું વધુ ગમે છે. કારણ કે તે તાત્કાલિક પરિણામ આપે છે. પછી ભલેને ગમે તેટલું અને કાયમી નુકશાન થતું હોય.

–––––––––––––––––––

“વાળનું સૌદર્ય”માંથી સાભાર.

ચહેરો નીખારતી ઔષધીઃ લોધર.

પઠાણી લોઘર

– ડૉ. નીતા ગોસ્વામી


કેટલીક વનસ્પતિની આગવી ઓળખાણ હોય છે. આવી વનસ્પતિ આપોઆપ ઓળખાઈ જાય છે. જેમ કે લોઘર નામનું જે વૃક્ષ થાય છે, તેનાં સફેદ પડતાં પીળાં ફૂલ ૨ થી ૪ ઈંચ લાંબા દંડ પર આવે છે, અને આ પુષ્પ અને દંડ સુગંધી અને અતિ સુંદર હોય છે. પુષ્પ સહિત સુગંધી દંડને જોતાં જ ખ્યાલ આવે છે કે આ લોધરનું વૃક્ષ છે. સામાન્ય રીતે લોધર ઘણાં રોગોમાં અતિ ઉપયોગી સિધ્ધ થયેલ છે. આપણે તો અહીં સૌંદર્ય વિષયક જ વાત કરવાની છે. સૌંદર્યપ્રાપ્તિ માટે ખાસ કરીને લોધરની છાલ વાપરવામાં આવે છે, તે શરીરનાં અનેક તંત્રો પર અનેક રોગોમાં કાર્ય કરે છે. પરંતુ સૌંદર્ય માટે તેના ઉપયોગો જોઈએ તો તે કુષ્ઠધ્ન એટલે કે કોઢને મટાડે છે, તથા ચામડીના અનેક રોગોમાં ઉપયોગી છે. ખાસ કરીને ચામડીનો રંગ સુધારવા માટે તે ફાયદાકારક છે. આંખની આજુબાજુનાં કાળાં કુંડાળાં, ચામડી પરના કાળા ડાઘ (હાયપર પિગમેન્ટેશન) વગેરેને મટાડવામાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે. લોધર તૂરું અને શીતળ હોવાથી ખીલ તથા ખીલના ડાઘ અને ખીલથી થતા ખાડા વગેરે મટાડવા માટે ઉપયોગી છે.

ખીલઃ-

(૧)   લોધર, ઘોડાવજ, ધાણા અને ઉપલેટનું સમભાગ ચૂર્ણ બનાવી પાણી અથવા કોથમીરના રસમાં ઘૂંટીને તેનો લેપ ખીલ ઉપર કરવાથી ખીલ મટે છે.

(૨)   લોધર, કપૂરકાચલી, ઘોડાવજ, ચંદન તથા લીમડાની છાલ અથવા લીમડાના પાન – આ તમામને પાણીમાં નાખી ગરમ કરવું. વાસણમાંથી જે વરાળ નીકળે તે વરાળનો શેક ખીલ પર કરવાથી પરુવાળા ખીલ તથા કાચા ખીલ મટે છે.

(૩)   ખીલમાં ચાંદાં પડી ગયાં હોય તો તુંબડીનાં પાન અને લોધરની છાલનું ચૂર્ણ સમભાગ લઈ પાણી સાથે લેપ કરવો.

કાળા દાગ + કાળાં કુંડાળાં

(૧)   લોધર, મજીઠ, લાલ ચંદન, સરસવ, મસૂરની દાળ તથા હળદરનો પાવડર બનાવી ગુલાબજળ કે પાણી સાથે લેપ કરવાથી કાળા દાગ તથા કુંડાળાં વગેરે મટી જાય છે અને ચામડી ગોરી અને સુંવાળી બને છે.

(૨)   લોધર,કપૂરકાચલી, મજીઠ, લાલચંદન અને લાખને તલના તેલમાં ઉકાળી લેવું. આ તેલથી દરરોજ માલિશ કરવાથી કાળા દાગ દૂર થઈ ત્વચા ગોરી તથા મુલાયમ બને છે તથા શિયાળામાં ચામડી ફાટતી નથી.

(૩)   લોધરના ઉકાળાથી મોં તથા આંખો ધોવાથી કે મોં પર આ ઉકાળો છાંટવાથી મુખ પર થતી ઝાંય, કાળા દાગ, આંખોની આસપાસ થતાં કુંડાળાં, ફોલ્લીઓ વગેરે મટે છે.

(૪)   લોધરની છાલનું ચૂર્ણ ઘીમાં સ્હેજ શેકી પાણી સાથે તેનો આંખની આસપાસ જાડો લેપ કરવો. આ પ્રકારના લેપને બિડાલક કહે છે. સામાન્ય ભાષામાં બિલાડો કરવો કહેવાય છે. આ બિલાડાથી કુંડાળા મટે છે.

ખીલ અને શીતળાના ખાડાઃ

લોધર,વરિયાળી અને ફૂલાવેલી ફટકડીનો પાવડર પાણી સાથે ઘૂંટીને ખીલના કે શીતળાનાખાડા પર કે ત્વચાજન્ય કોઈ પણ નિશાન પર લેપ કરવામાં આવે તો ધીમે ધીમે ખાડા મટી જાય છે, નિશાન જતાં રહે છે.

પરસેવાની દુર્ગંધઃ

(૧)   લોધર, અગર, જટામાંસી, કમળ, સુગંધી વાળો, કપૂર, જાંબુનાં પાનનો પાવડર બનાવી તેને ચણાના લોટ સાથે મેળવી લેવો. આ પાવડરને શરીર પર ઘસીને કે ચોળીને નહાવાથી શરીરની ચિકાશ દૂર થાય છે, અને શરીર સુગંધિત બને છે.

(૨)   લોધર, મજીઠ, ગોદંતીભસ્મ, દારૂહળદર, લાલ ચંદન, સફેદ ચંદન તથા શંખજીરુ મેળવી તેનો બારીક પાવડર બનાવવો. ટેલ્કમ પાવડર બનાવવો. આ ટેલ્કમ પાવડરથી ખીલ, અળાઈ, પરસેવાની દુર્ગંધ વગેરે મટે છે, તથા ચામડીના દાગ પણ દૂર થાય છે.

––––––––––––––––––––––––––––

* ‘સૌંદર્યવર્ધક વનસ્પતિ’માંથી સાભાર.

 

 

 

વાળ માટેની ઉત્તમ વનસ્પતિ : ભાંગરો

– ડૉ. નીતાબહેન ગોસ્વામી


સૌંદર્યની વાત આવે એટલે સૌપ્રથમ સ્ત્રી હોય કે પુરુષ દરેક પોતાના વાળ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં હોય છે. વાળનું સૌંદર્ય જોઇને તો કવિ કાલિદાસજીએ પણ મોહ પામીને વાળ વિષે કાવ્યો લખ્યાં છે. સૌંદર્યના પૂજારી એવા તમામ રસિક કવિઓ અને લેખકો પણ વારંવાર વાળ વિષે લખે છે. આમ વાળ એ સૌંદર્ય માટે અનિવાર્ય અંગ છે. આયુર્વેદના ગ્રંથોમાં પણ વાળના રોગોની અદ્દભૂત સારવાર બતાવી છે. વાળને લગતા જે કંઇ રોગો થાય છે તેમાં મહત્વની એક વનસ્પતિ છે, ભાંગરો. વર્તમાન સમયમાં ભાંગરાનો ખૂબ જ પ્રચાર થયો છે. તેનું કારણ છે કે વિવિધ પ્રકારના હેરઓઇલો બજારમાં ઉપલબ્ધ થયા છે અને આ તમામ હેરઓઇલોમાં ભાંગરો તો હોય છે. ગ્રામ્યવિસ્તારના લોકો, ખાસ કરીને મહિલાવર્ગ તો પરાપૂર્વથી ભાંગરાને એકઠો કરીને તેનું તેલ બનાવીને પોતાના વાળમાં નાખે છે. અને તેના પરિણામે તેઓના વાળ કાળા અને ચકચકિત અને ખૂબ જ લાંબા હોય છે. અહીં આપની સમક્ષ ભાંગરાના જે સૌંદર્યવર્ધક કર્મો છે તેનું વર્ણન કરીએ છીએ.


આમ જોવા જઇએ તો શરીરમાં તથા અનેક રોગો પર ભાંગરો કામ કરે છે. પરંતુ ભાંગરો વિશેષ પ્રકારે બેસ્ટ બ્યુટી એજન્ટ છે. તેનાં જે કંઇ નામો છે, તેનાં પરથી આપણને ખ્યાલ આવે છે કે તે હેરબ્યુટી એટલે કે વાળનું સૌંદર્ય વધારવા માટેની શ્રેષ્ડ વનસ્પતિ તો છે જ, સાથે સાથે યૌવનને જાળવી રાખે છે, તથા સર્વાંગ સૌંદર્ય યૌવન માટે ભાંગરો ઉપયોગી છે તે ખૂબ જ ઓછા લોકો જાણે છે. ભાંગરાને ભૃંગરાજ કહેવામાં આવે છે, અને તે સ્વર્ણીકરણ કરે છે એટલે કે તે શરીરને સુવર્ણ જેવું બનાવે છે. વિવિધ પ્રકારના કુષ્ડના રોગો, સફેદ દાગ, શીળસ, શૂદ્રરોગ જેવા ચામડીના રોગોમાં પણ ભાંગરો અતિ ઉપયોગી છે. શાસ્ત્રોમાં ભાંગરાના અનેક પ્રકારે પ્રયોગો બતાવ્યા છે.


રસાયન પ્રયોગઃ

જે માણસ ૧ મહિના સુધી સવારે ભાંગરાનો રસ ૧ તોલો દરરોજ પીવે અને માત્ર દૂધ પર જ રહે તો તે માણસનું બળ અને વીર્ય વધે છે અને તે પ્રયોગથી પુનર્યૌવન પ્રાપ્ત કરે છે. ભાંગરો રસાયન ગુણ ધરાવતો હોવાથી તેનો રસ પીવાથી ચામડી પણ મુલાયમ અને તેજસ્વી બને છે.


સફેદ વાળઃ

આજકાલ નાની વયના બાળકોને સફેદ વાળની સમસ્યા વધતી જોવા મળે છે. યુવાન યુવતી અને યુવકોને તો આ સફેદ વાળની સમસ્યા તો ડગલે ને પગલે જોવા મળે છે. દરેક વ્યક્તિઓ સફેદ વાળનો તિરસ્કાર કરતી હોય છે. અને પોતાના વાળ કાળા બને તે માટે ઉપાયોની શોધ કરતૌ હોય છે. શાસ્ત્રોમાં સફેદ વાળને કાળા બનાવવા માટે તો અનેક પ્રયોગો છે. તેમાં ભાંગરાનું માધ્યમ અતિ શ્રેષ્ઠ છે. જુઓ…..


૧)  ભાંગરાના ફૂલ, જાસુદના ફૂલ અને ઘેટીનું દૂધ આ ત્રણેય એક સાથે ઘૂંટીને બારીક પેસ્ટ બનાવવી. ત્યારબાદ આ પેસ્ટને લોંખડના વાસણમાં મૂકી તે વાસણને જમીનમાં દાટી દેવું. સાત દિવસ પછી તે વાસણને જમીનમાંથી બહાર કાઢી તેમાં ફરીવાર ભાંગરાનો રસ નાંખીને ઘૂંટવું. આ લેપ રાત્રે વાળમાં લગાવી તેનાં ઉપર કેળનું પાન બાંધી દેવું. સવારે માથું ધોઇ લેવું. આ પ્રયોગ થોડા સમય સુધી કરવાથી વાળ કાળા થાય છે.


૨)  ભાંગરાના રસમાં જેઠીમધનું ચૂર્ણ અને દૂધ તથા તેલ મેળવીને ઉકાળવું. આ તેલનાં ટીપાં   નાકમાં નાખવાથી વળિયા–પળિયા દૂર થાય છે.


માત્રા-ભાંગરાનો રસ ૧૨૮ તોલા, જેઠીમધનું ચૂર્ણ ૪ તોલા, દૂધ ૬૪ તોલા અને તલનું તેલ ૧૬ તોલા, બધું ઉકાળતાં માત્ર તેલ બાકી રહે ત્યારે ઉતારીને ગાળી લેવું. આ તેલનાં ટીપાં નાકમાં નાંખવા.

૩)  ભાંગરાનો રસ ૧૦ ગ્રામ રોજ સવારે નરણા કોઠે પીવાથી પણ સફેદ વાળ કાળા થાય છે.


સફેદ કોઢઃ

લોંખડના વાસણમાં તલના તેલમાં ભાંગરો શેકવો. લૂગદી જેવું થાય એટલે આ ભાંગરો ખાવો અને તેના પર બિયાંની છાલથી પકાવેલું દૂધ પીવું. આ પ્રયોગ કરવાથી સફેદ દાગ મટે છે.


માથાના ચાંદાઃ ભાંગરાનો રસ માથામાં લગાવવાથી ચાંદા મટે છે.


વાળની સુંદરતાઃ

ભાંગરાનું તેલ માથામાં નાખવાથી વાળ ખરતાં બંધ થાય છે તથા નવા વાળ આવે છે, તથા વાળની લંબાઈ પણ વધે છે, તથા વાળ ઘટ્ટ બને છે, મુલાયમ બને છે.


ખરતા વાળઃ ભાંગરો, ત્રિફળા, ઉપલસરી, કણજીનાં બીજ, લીમડાની આંતરછાલ, કરેણના મૂળ, સફેદ ચણોઠી. દરેક ઔષધો ૨૦-૨૦ ગ્રામ લઇ તેનો પાવડર બનાવવો. આ પાવડરને ચાર લિટર ભાંગરાના રસમાં પલાળવો. બીજા દિવસે તેમાં ૧ લિટર તલનું તેલ નાખી ઉકાળવું. પાણીનો ભાગ બળી જાય પછી તેલ ઠંડુ થયે ગાળી લેવું. અને બોટલમાં ભરી લેવું. આંગળીના ટેરવા વડે આ તેલ રોજ વાળના મૂળમાં માલિશ કરવાથી ખરતા વાળ, ખોડો વગેરે દૂર થઇ નવા વાળ આવે છે, વાળ જાડા તથા લાંબા પણ થાય છે.


સફેદ વાળ માટે તેલઃ

આમળાં, અનંતમૂળ, હરડે, જેઠીમધ, મોથ, સુંગધી વાળો, બહેડાં, મહેંદીના પાન, કેરીની ગોટલી-આ તમામનો ૨૦-૨૦ ગ્રામ પાવડર લેવો. આ પાવડરને ૨૦૦ ગ્રામ આમળાંના રસમાં લોંખડના વાસણમાં ૧૫ થી ૨૦ કલાક સુધી પલાળવો. ત્યારબાદ તેમાં ૧ લિટર કાળા તલનું તેલ નાખી તપેલા પર બારીક કપડું બાંધી સૂર્યના તડકામાં મૂકવું. આ તપેલું ૬ થી ૮ દિવસ રાખવું. ત્યાર બાદ તેમાં ભાંગરાનો રસ ૧ લિટર, આમળાંનો રસ ૧ લિટર તથા ગળીના પાનનો રસ ૫૦૦ ગ્રામ નાખીને તેલ ઉકાળવું. તેલ પક્વ થયા બાદ ઠંડુ થયા બાદ ગાળી લઇ બોટલમાં ભરી લેવું. આ તેલનું રોજ વાળમાં માલીશ કરવાથી ધીરે ધીરે સફેદ વાળ કાળા થાય છે તથા ખરબચડા વાળ સુંવાળા અને ચમકદાર બને છે.


સફેદ વાળ માટે લેપઃ

૧)  ભાંગરાનું ચૂર્ણ, ત્રિફળા, કેરીની ગોટલી, અખરોટની છાલ અથવા છોડાં આ તમામ મેળવીને તેને લોંખડના વાસણમાં દહીં અથવા કાંજી સાથે પલાળીને લેપ કરવાથી ધીમે ધીમે વાળ કાળા થાય છે.


૨)  ભાંગરાનું ચૂર્ણ, મેથી, સોપારી અને લોંખડના કાટનો લેપ કરવાથી પણ વાળ કાળા થાય છે.


આભ્યંતર પ્રયોગઃ

(૧) ભાંગરાના પાન તથા કાળા તલ રોજ ચાવીને ખાવાથી પણ સફેદ વાળ કાળા થાય છે. (૨) દરરોજ નરણા કોઠે ૧ તોલો ભાંગરાનો રસ પીવાથી વાળ સુંદર બને છે. (૩) ભાંગરાના રસનાં ટીપાં અથવા ભાંગરા તેલના ટીપાં નાકમાં નાખવાથી પણ વાળ કાળા થાય છે (૪) ભૃંગરાજઘન, ભૃંગરાજાસવ વગેરેનું સેવન કરવાથી પણ ખરતા વાળ કે સફેદ વાળમાં ફાયદો થાય છે.

વાળનું અમૃત – શાકભાજી

– નીતા ગોસ્વામી

 

ઉપરનું  શિર્ષક વાંચતાં જ આપ આશ્ચર્ય તો જરૂર અનુભવશો જ કે વાળનું અમૃત શાકભાજી? શું વાળ માટે શાકભાજી ફાયદો કરે છે ખરી ?

આપ વિચારતાં હશો કે વાળની તકલીફ જેમ કે વાળનું ખરવું, સફેદ થવું, ખોડો જૂં-લીખ વગેરે રોગો થયા હોય તો એ માટે ખાવાની દવા અને લગાવવાના તેલો આ બધી ટ્રીટમેન્ટ કરવાથી વાળમાં ફાયદો થાય છે. તમારૂ અનુમાન સાચું જ છે, પરંતુ એ સાથે શાકભાજીનો સમજપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવે તો રીઝલ્ટ જલ્દી મળે છે. હવે લમને પ્રશ્ન ઉદ્દભવશે કે ક્યા ક્યા શાકભાજી ખાવાથી વાળમાં ફાયદો થાય છે, તો હું આ પ્રકરણમાં આ જ વિષય ઉપર પ્રકાશ ફેંકીશ.

આપ બધા તો જાણતા જ હશો કે દરેક શાકભાજીમાં બધા જ પ્રકારના વિટામીન્સ, ફોસ્ફરસ, પ્રોટીન, લોહ વગેરે તત્વો હોય છે. જે શરીર માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે અને આજકાલ ડૉક્ટરો ખાસ કરીને ગ્રીનસલાડ ઉપર વધુ મહત્વ આપી રહ્યા છે. શાકભાજીના રસો, ફળોના રસો દ્વારા રોગોની ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે અને રોગો મટે છે પણ ખરા ખેર ! આપણે બીજા રોગોની વાતો જવા દઇએ, આપણે તો ફક્ત વાળના રોગોમાં ક્યા ક્યા શાકભાજીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ એ વિશે જ વાત કરીશું.

ગાજરઃ-

ગાજરમાં પ્રોટીન, ચરબી, કાર્બોહાઇડ્રેટ કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ, ગંધક અને સ્ટાર્ચનું પ્રમાણ હોય છે. આ ઉપરાંત વિટામીન ‘એ’નું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

ગાજરમાં લોહ, પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસનું તત્વ હોવાને કારણે વાળમાં ફાયદો કરે છે. શરીરમાં લોહતત્વ અને કેલ્શિયમની ઉણપને કારણે વાળ મૂળમાંથી ખરે છે. આ ખામી પૂરી કરવા માટે ગાજરનો રોજે રોજ ઉપયોગ કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે. કાચા ગાજર ન ખાઈ શકો તો તેના કટકા કરી મીઠું અને લીંબુ મેળવી ખાવું. ગાજર હંમેશા કુમળાં જ ખાવા જોઈએ અને ગાજરનો સવારે સવારે જ ઉપયોગ કરવો વધુ હિતાવહ છે.

જો ગાજર ન ભાવતા હોય તો ૫ થી ૬ કુમળા ગાજર લઈ તેનો રસ પીવાથી પણ ઘણો ફાયદો થાય છે.

પરવળઃ-

પરવળ બે પ્રકારના હોય છે. એક તો મીઠા અને બીજા કડવા. મીઠા પરવળ પચવામાં હલકાં હોય છે અને લોહી વધારનાર છે. મીઠા પરવળનો સૂપ બનાવી પીવાથી પણ ખરતાં વાળમાં ફાયદો થાય છે. મીઠા પરવળ ખાવાના કામમાં આવે છે. જ્યારે કડવા પરવળ દવા તરીકે લગાવવાના કામમાં આવે છે.

કડવા પરવળના પાનનો રસ માથાની ઉંદરી (ઇન્દ્રલુપ્ત) પર ચોપડવાથી નવા વાળ આવે છે.

ઉંદરી એટલે વાળને જાણે ઉંદરે કાપી નાંખ્યા હોય એવા ચકામાં પડ્યા હોય તેને ઉંદરી કહેવામાં આવે છે.

વાળમાં જો ફોડલાઓ થયા હોય તો કડવા પરવળ અને કડવા લીમડાના ઉકાળાથી ગુમડાને ધોવાથી ખૂબ જ ફાયદો થાય છે.

દૂધીઃ-

દૂધીનો તેલમાં ઉપયોગ થાય છે. એ તો આપ જાણો જ છો. ગરમપ્રકૃત્તિ એટલે કે પિત્તના પ્રકોપને કારણે માથુ ગરમ રહેતું હોય અને ગુસ્સો ખૂબ આવતો હોય આવા સમયે દૂધીને છીણી તેનો રસ કાઢી તેનું તેલ બનાવી રોજે રોજ ઉપયોગ કરવાથી વાળમાં ઠંડક થાય છે. અલબત્ત સાથે સાથે પ્રકૃત્તિ પ્રમાણે બીજી વનસ્પતિનો તો ઉપયોગ સવિશેષ કરવો જોઇએ.

દૂધીનો હલવો સ્વાદિષ્ટ અને શરીરમાં ઠંડક ઉત્પન્ન કરનાર છે. પિત્તના પ્રકોપને કારણે વાળ ખરતાં હોય તો અથવા સફેદ થયા હોય તો દૂધીનો હલવો ખાવાથી ફાયદો થાય છે.અ

કાકડીઃ-

કાકડીનો ગુણ પણ ઠંડક ઉત્પન્ન કરનાર છે. મગજમાં અતિશય ગરમી લાગતી હોય તો કાકડીનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ. વાળમાં પણ અતિશય ગરમી લાગતી હોય તો કાકડીને છીણી કપડામાં લપેટી માથા પર મૂકવાથી ખૂબ જ ઠંડક લાગે છે અને માનસિક સાંત્વના મેળવી શકાય છે.

ડુંગળીઃ-

ડુંગળી સ્વાદમાં તીખી હોય છે. તેમજ તેનો ગુણ પણ ગરમ હોય છે. જેને Acidity રહેતી હોય તેણે ડુંગળીનો ખાવામાં ઉપયોગ કરવો નહીં બાકી જેમને તકલીફ ન હોય તેમને માટે ડુંગળી પુષ્ટિકર, વીર્યવર્ધક છે. ડુંગળીને ‘‘ગરીબોની કસ્તુરી’’ નામ આપવામાં આવેલું છે. ગરીબો કસ્તુરી ખાઈ શકતા નથી પરંતું કસ્તુરી જેવા જ ગુણો ડુંગળીમાં છે એટલા માટે જ ઉપર્યુક્ત ઉપમા આપવામાં આવી છે.

ડુંગળીનો રસ માથામાં લગાડવાથી જૂં મરી જાય છે. વાળ ધોવાના ૧ કલાક અગાઉ ડુંગળીનો રસ માથામાં ભરી દેવો. ત્યાર બાદ કડવા લીમડાના ઉકાળતા પાણીને ઠંડુ કરી આ જ પાણીથી વાળ ધોવાથી જૂં મરી જાય છે. જો જૂં વારંવાર થતી હોય તો સાથે ખાવાની દવા લેવાથી કાયમી ફાયદો મેળવી શકાય છે. જો કોઇકવાર જ જૂં થતી હોય તો ઉપરનાં ઉપચાર કરવાથી પરિણામ મેળવી શકાય છે.

સરગવાના પાનના રસનું માથા પર મસાજ કરવાથી ખોડો મટે છે.

તાંદળજાની ભાજીઃ-

તાંદળજામાં વિટામીન ‘એ’ ‘બી’ અને ‘સી’ છે. તેમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ, પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ ગંધક, તાંબુ વગેરે દ્રવ્યો પણ છે. જેમાં રક્તવર્ધક (લોહી વધારનાર) રક્તશોધક (લોહી સુધારનાર) જંતુનાશક અને પાચક ગુણો છે.

તાંદળજાની ભાજીને કૂકરમાં બાફી વધાર કરી ઉપયોગમાં લેવી જોઈએ. ભાજીમાં લગભગ બધાજ રસો આવી જતાં હોવાથી મીઠુનો ઉપયોગ ઓછો કરવો જોઈએ.

તાંદળજાનો રસ પીવાથી પણ ફાયદો થાય છે. વાળ ખરતાં હોય, સફેદ થયા હોય તો તાંદળજાની ભાજીનો ઉપયોગ લાંબા સમય સુધી કરવો જોઈએ.

આજકાલ લોહીની ઓછપને કારણે ઘણાં રોગો થવાનો સંભવ રહે છે. આવા વખતે વિટામીન્સ કે આર્યનની ગોળીઓ ખાવા કરતાં જો તાંદળજાના રસનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો ટૂંક સમયમાં  Himoglobin નું પ્રમાણ વધી જાય છે.

પાલકની ભાજીમાં પણ વિટામીન એ, બી, સી અને ઈ તેમજ પ્રોટીન, સોડીયમ, કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ, ક્લોરીન અને લોહ છે. એ લોહીના રક્તાણુઓને વધારે છે.

ટામેટાઃ-

ટામેટામાં પણ આર્યનનું પ્રમાણ હોય છે. શરીરમાં લોહીની ઓછપને કારણે જો વાળ ખરતાં હોય તો ટામેટાનો રસ અથવા ટામેટાના સલાડનો રોજે રોજ ઉપયોગ કરવાથી  જરૂર ફાયદો થાય છે.

લીંબુઃ-

લીંબુમાં સાઈટ્રીક એસીડ, પ્રોટીન, ચરબી, કુદરતી મીઠું, સાકર, કેલ્શિયમ, પોટાશ, ફોસ્ફરસ, અને લોહ છે.

લીંબુમાં વધુ પડતુ વિટામીન ‘સી’ હોય છે તેમજ વિટામીન બી-૧ નું પ્રમાણ હોય છે.

લીંબુનો રસ માથાના વાળમાં નાંખી મસળી અને સ્નાન કરવાથી વાળનો મેલ તથા વાળની લૂખાશ દૂર થાય છે. તેમજ વાળ સ્વચ્છ બને છે.

વાળ ધોવાના એક કલાક અગાઉ વાળમાં ખાટું દહીં અને લીંબુનો રસ મેળવી લગાવવાથી વાળમાં રહેલ ખોડો મટે છે.

આમળાના પાવડરને લીંબુના રસમાં મેળવી ૫-૬ કલાક પલાળી રાખવું. ત્યારબાદ રાત્રે તે તે પાવડર વાળમાં લગાડી સવારે ધોઈ લેવું. આનાથી લાંબા ગાળે સફેદ વાળ કાળા બને છે.

મિત્રો, આમ આપણે રોજબરોજ વાપરતાં શાકભાજીનો ઉપયોગ કરવાથી કેટલા બધા ફાયદા થાય છે એ જોયું. શાકભાજીને બને ત્યાં સુધી અગ્નિના ઓછા સંપર્કમાં આવે એ પ્રમાણે રાંધવા જોઈએ. વધુ પડતા શાકભાજીને બાફવાથી અથવા ફક્ત તેલમાં જ બનાવવાથી શાકના ગુણો નાશ પામે છે, અને શાકમાં ફક્ત સ્વાદ જ રહે છે. તેથી બને ત્યાં સુધી શાકભાજી જે કાચા લઈ શકો તો કાચા જ ખાવા જોઈએ, અને જે કાચા ન ખાઈ શકાતા હોય તેને કૂકરમાં બાફી વઘાર કરી ખાવાથી તેના ગુણો જળવાઈ રહે છે. શાકભાજીમાં વધુ પડતાં મરીમસાલાનો ઉપયોગ પણ શરીરને માટે નુકશાનકર્તા છે. આ પ્રકરણ વાંચ્યા પછી આશા છે તમે પણ તમારા રોજબરોજના ખોરાકમાં શાકભાજીને મહત્વનું સ્થાન આપશો તો વધુ આનંદ થશે.

વાળના સૌંદર્ય માટે માટી પણ અગત્યનું ઘટક છે.

માટીઃ-

વાળ માટે માટી પણ ખૂબ ફાયદાકારક છે. પહેલાનાં જમાનામાં તો લોકો સાબુને બદલે કાળી માટીથી વાળ ધોતાં હતાં. અને તે સમયે લોકોને વાળ ખરવાની કે સફેદ થવાની ફરિયાદ જોવા મળતી ન હતી. માટીથી વાળ ધોવાથી કુદરતી ચમક જળવાઈ રહે છે. તથા વાળ સ્વચ્છ થઈ મુલાયમ અને કાળા બને છે.

(૧)   સફેદ વાળ વાળાએ કાળી માટીમાં ત્રિફળા, લોહભસ્મ તથા ભાંગરો ઉમેરી બકરીના મૂત્રમાં લસોટી તેનો લેપ વાળમાં રાત્રે કરવો સવારે ધોઈ લેવું. આનાથી લાંબે ગાળે વાળ કાળા થાય છે.

(૨)   કાળી માટીની જેમ મુલતાની માટી પણ વાળ માટે ફાયદાકારક છે. જેના લુખ્ખા વાળ હોય તેમણે મુલતાની માટીમાં થોડું કોપરેલ કે વાળમાં નાંખવાનું તેલ તથા થોડું દહીં મીક્ષ કરી વાળમાં પચાવવું. એકાદ-બે કલાક બાદ વાળ ધોઈ લેવા. આનાથી ધીમે ધીમે વાળ સુંવાળા બને છે. તથા તેની ચમક વધે છે.

(૩)   જેના વાળ ખૂબ તૈલી હોય તેઓએ મુલતાની માટીને થોડા ગરમ પાણીમાં પલાળવી તથા તેમાં થોડો લીંબુનો રસ કે નારંગીનો રસ ભેળવી વાળમાં પચાવવું. એક કલાક બાદ વાળ ધોઈ લેવા આનાથી વાળ કાળા તથા છૂટ્ટા બને છે. આમ માટી પણ વાળનું સૌંદર્ય બક્ષે છે.