Category Archives: M. H. Barot

કેન્સરની ઓળખાણ.

 – રાજવૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ.

કેન્સરને કેમ ઓળખશો ?

        કેન્સરને ઓળખવું એટલે તેના લક્ષણો જાણવા. અત્યારના કેન્સર વિજ્ઞાનમાં આ ઘણું જ અઘરું થઈ ગયું છે. ત્યા આયુર્વેદની જેમ વાયુ, પિત્ત, કફ પ્રમાણે લક્ષણો આપવામાં આવ્યા નથી જ. ત્યાં બે બાબત છે. એક તો રોગીની સામાન્ય ફરિયાદ અને તેના પછી શરૂ થાય છે, જુદા જુદા ટેસ્ટની ભરમાળ. દાખલા તરીકે એક રોગી ફરિયાદ કરે કે મને ગળે ઉતારવામાં તકલીફ છે, એટલે ગળાના કોઈ ભાગમાં કેન્સર હોવાનું માની જુદી જુદી અનેક તપાસ થાય છે. જેમાં એન્ડોસ્કોપી, બેરીયમમીલ પીવરાવીને તેના એક્સરે. જો ગાંઠ જોવા મળે તો પછી તેની ગાંઠમાંથી થોડો ટૂકડો લઈને તેની બાયોપ્સી કરવામાં આવે છે. કેન્સરની જાત નક્કી થાય છે. સામાન્ય ગાંઠ-બિનાઈન ટ્યુમર છે કે ઘાતક અર્બુદ-મેલિગ્રન્ટ ટ્યુમર છે, તે પહેલાં નક્કી થાય છે. અને પછી સારવારનો ક્રમ શરૂ થાય છે. આતો તમે સમજી ગયા કે જેમ સ્થળ જુદા તેમ લક્ષણો જુદાં. દા.ત. મળાશયમાં જાજરુના ભાગનું કેન્સર હશે તો ઝાડામાં લોહી-પરુ આવશે. ઝાડાનો સમય બદલી જશે. ફેફસાનું કેન્સર હશે તો ખાંસી, શ્વાસ, કફ સાથે થોડું લોહી આવવું, કદાચ ગાંઠ ઉપસવી વગેરે, માથાના-મગજમાં કેન્સર હોય તો માથાનો દુઃખાવો, ચક્કર આવવા, આંખે ઝાંખ આવવી, હાથપગ કે મળ-મૂત્રના ભાગ પર કાબુ ઘટવો કે લકવા થઈ જવો જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.

        આયુર્વેદે આ વાત જુદી રીતે કરી છે. આયુર્વેદને ઉપર બતાવ્યા તે લક્ષણો સાથે વાંધો નથી જ-આયુર્વેદ સંમત છે. આ ઉપરાંત આયુર્વેદ આ લક્ષણોને ત્રણે દોષો સાથે સાંકળે છે. દા.ત. ફેફસાંના કેન્સરમાં (પાનકોટ ટ્યુમરમાં) જે તે તરફના હાથમાં બહુજ દુઃખાવો થાય છે. આયુર્વેદની દ્રષ્ટિએ આફ્રુફૃસાર્બુદ (ફેફસાનું કેન્સર) વાતિક છે. કારણ કે પીડા છે. આવું ક્યાંયનું કેન્સર હોય, જો પીડાવાળું હોય તો તેને વાતાર્બુદ નામ આપવામાં આવે છે. આવું જ પિત્તર્બુદનું છે, તેમાં બળતરા થાય છે, તાવ આવે છે, થોડા પાણી જેવા ઝાડા થઈ શકે છે વગેરે. યાદ રાખો અત્યારના કેન્સર ઓકોલોજીમાં બતાવવામાં આવેલ ‘સાર્કોમાં’એ પિત્તાર્બુદ ગણાય, કફાર્બુદ હોઈ શકે, જો તેમાં ઠંડો સ્પર્શ, ખંજવાળ, ઓછામાં ઓછી પીડા, ભાર લાગવો જેવાં લક્ષણો જોવા મળે છે. ચરબીના કારણે જોવા મળતું કેન્સર-મેદાર્બુદમાં કફના બધાજ લક્ષણો હોય છે, ઉપરાંત શરીરમાં ચરબી વધે ત્યારે તે વધે છે અને ચરબી ઘટે ત્યારે તે ઘટે છે. આ ચાર અર્બુદો જ અમુક શરત હોય તો જરૂર મટાડી શકાય. બાકી રહેતા બે અર્બુદો, રક્તાર્બુદ અને માંસાર્બુદ. જેમાં લોહી ખરાબ થઈ તેને વહન કરનાર રક્તવાહિનીઓમાં પણ અર્બુદ પગ પેસારો કરે, તેને રક્તાર્બુદ કહેવામાં આવે છે. આ અર્બુદમાં રક્તવાહિનીઓ પર દબાણ વધે છે, તેમાં સંકોચ-ખેંચાઈ જાય છે. રક્તના સ્ત્રાવવાળો માંસનો ઉભાર જોવા મળે છે. આ શોથ ઉપર ઝડપથી વધે છે. અને ઉપરના ભાગમાં માંસના અંકૂર જોવા મળે છે. આ રોગોમાં રક્તક્ષયજન્ય પાંડુ તરત જ જોવા મળે છે.

        આવું જ માંસાર્બુદ-માંસપેશીમાં થતા કેન્સરનું છે. જો કોઈ માંસપેશી પર સતત દબાણ કે ઉત્તેજના (આયુર્વેદમાં આને ‘અર્દિત’ કહે છે) થાય તો તે માંસપેશીમાં કેન્સર થાય છે. આ કેન્સર પથ્થર જેટલું કઠણ, પીડા વિનાનું, સ્પર્શમાં સુંવાળું, આજુબાજુની ચામડીના રંગ જેવાજ રંગવાળું, ન પાકતું અને આજુબાજુના અંગો સાથે જોડાઈને હલે ચલે નહી તેવું હોય છે. આ માંસાર્બુદ-અત્યારના રેમ્બડોમાયોમા જેવા પ્રભાવવાળું બનાવવામાં આવ્યું છે, તે અસાધ્ય છે.

        હવે તમે આયુર્વેદપ્રેમી અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ ધરાવો છે. એટલે એક પ્રશ્ન ફરી પુછો તે શક્ય છે. આ બધા કેન્સર તો બહાર થયા હોય તો તેના ઓળખી શકાય. પણ ફેફસામાં અન્નનળી, આમાશય, મોટું આંતરડું, હ્રદય વગેરેમાં થયા હોય તેની આયુર્વેદના નિષ્ણાતોને ખબર હતી ? પ્રશ્ન અંત્યંત મહત્વનો અને તીક્ષ્ણ છે. આવા બે પુરાવા આયુર્વેદમાં છે. એક તો તેણે ગાત્ર પ્રદેશે કવચિત દોષા શબ્દ વાપરીને શરીરના કોઈપણ ભાગમાં કેન્સર થઈ શકે છે. તે બતાવ્યું છે. બીજું કેન્સર મટાડી શકાય તેમ હોવા છતાં કેટલીક સ્થિતિમાં તે ન મટે તેવું બતાવતા તે લખે છે કે હ્રદય, ફેફસાં જેવા ભાગમાં થયું હોય, અન્નનળી, મોટું આંતરડું જેવા સ્ત્રોતમાં (સોતોથ્ત) થયું હોય તો તે  મટાડી શકાતું નથી.

        આયુર્વેદમાં સ્થાનાનુસાર ઘણા કેન્સર બતાવવામાં આવ્યા છે. હોઠ પર થતું કેન્સર, ઔષ્ઠાર્બુદ, ગાલમાં થતું કેન્સર, કપોલાર્બુદ, જીહ્યા, મૂળ અને ગળામાં થતું કેન્સર ગલાર્બુદ, જીભનું કેન્સર જીહ્યાર્બુદ, નાકનું કેન્સર નાસાર્બુદ, આંખનું કેન્સર વર્માર્બુદ, કાનનું કેન્સર કર્ણાર્બુદ, લિંગનું કેન્સર લિંગાર્બુદ કેન્સર એટલે આયુર્વેદમાં સ્થાનની દ્રષ્ટિએ ઘણા નામના અર્બુદ છે.

        ઉપરાંત આયુર્વેદમાં કેન્સર સામાન્ય લક્ષણો બતાવવામાં આવ્યા છે. પછી આ કેન્સર વાત્તિક હોય, પૌત્તિક હોય કે દ્વંદ્વજ હોય. આ કેન્સર મેદ ધાતુના આધારવાળું હોય, માંસના આધારવાળું હોય કે રક્તના આધારવાળું હોય. તેના કેટલાંક લક્ષણ અચૂક હોય છે. આ લક્ષણો છે.

–          કોઈપણ કેન્સર શરૂઆત પામે ત્યારે તે ગોળાકાર હોય છે.

–          તે સ્થિર હોય છે. મતલબ કે જ્યાં તે થયું હોય ત્યાં તેની મજબૂત પકડ હોય છે.

–          મંદરુજા-તદ્દન નહિવત પીડા હોય છે. હા, વાતાર્બુદ તીવ્ર પીડા એક અપવાદ છે.

–          મહાન્ત-તેનું કદ મોટું થતું જ જાય છે. કહેવાય છે કે માનવીના માથા જેટલું કદ જોવા મળ્યાના દાખલા છે. તમે પેપરમાં તો વાંચતા જ હશો કે ફલાણા બેનના પેટમાંથી પ્ કિલોની ગાંઠ કાઢી વગેરે.

–          અનલ્પમૂલ-ન અલ્પ=અનલ્પ. જેના મૂળિયાં એકાદ બે-બે અંગ કે સીસ્ટીમમાં ન હોતા આખા શરીરમાં વ્યાપ્ત હોય-લગભગ દરેક સીસ્ટીમમાં જોવા મળે તે અલ્પ મૂલ.

–          ચિર વૃદ્ધિ-સામાન્ય રીતે આપણે આગળ બતાવ્યું તેમ-કેન્સરની ગાંઠ બીજા કોઈ ઉભારવાળા રોગો ચેપના કારણે પાકે છે. કેન્સર ભાગ્યેજ પાકે છે. અને પાકે તો ક્યારેક થોડું પરું નિકળતું જોવા મળે છે. વિચારો આજથી હજારો વર્ષ પહેલાં કેન્સરને સ્પષ્ટ બતાવવું-તેની રચનાને મોર્ફોલોજિકલ સમજાવવું તે કેટલી બધી સાધના માગી લેતું કામ હશે ? કેટલી વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ હશે ? કેટલી સચોટતા હશે આટલું વિકસીત ઓકોલોજી પણ કેન્સરના સ્વરૂપને જે આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવ્યું છે-તેની ના પાડી શકે તેમ નથી.

હવે તમારો એક પ્રશ્ન હશે. આયુર્વેદમાં સાદી ગાંઠ-ગ્રંથી અને અર્બુદ કેન્સર-મેલિગ્રન્ટ ટ્યુમર બતાવ્યું છે. પણ કેન્સર ઘાતક છે, તેવું સ્પષ્ટ કેમ બતાવવામાં આવ્યું નથી ? આ તમારો પ્રશ્ન બરાબર છે. જે શબ્દ પોતે પોતાની જાતને ઓળખાવતો હોય તેને ફરી બતાવવાનું જુના જમાનામાં પ્રચલન ન હતું. વધુ સ્પષ્ટ કહું તો એકલો ‘અર્બુદ’ શબ્દ જ ઘણું બતાવી જાય છે. અર્બુદમાં બે શબ્દો વ્યુત્પત્તિની દ્રષ્ટિએ છે. વ્યુત્પત્તિની એટલે શબ્દની રચના સમજાવતું વિજ્ઞાન. અર્બુદમાં અર્બ+ઉદ છે. અર્બ શબ્દ હિંસાના અર્થમાં-મારી નાંખવાના અર્થમાં છે-અર્બહિંસાયામ્ ! અને ઉદ્ એટલે ઉત્પતિના અર્થમાં છે. જે રોગ મારી નાખવા માટે ઉત્પન્ન થાય તે જ અર્બુદ. આમ અર્બુદ એટલે ઘાતક કેન્સર જ. વાત થોડી આડા પાટે ચલાવીને પણ તમને એક ઐતિહાસિક માહિતી આપવા માંગુ છું. જુના જમાનામાં અર્બ-સૈનિકના અર્થમાં પણ વપરાતો. કારણ કે સૈનિક મારવાનું કામ કરે છે.

શ્રીકૃષ્ણના કુટુંબના ઝઘડા બહુ હતા. અનિરૂદ્ધ ફરતો ફરતો ગલ્ફ દેશમાં ગયો. રાજકુમાર હતો એટલે આ વિસ્તારમાં રાજ સ્થાપવાનું વિચાર્યું. રાજ્ય સ્થાપવા માટે તો સૈન્ય જોઈએ. એટલે તેણે ભારતમાંથી હિન્દ મહાસાગરના માર્ગે સૈનિકો બોલાવવા શરૂ કર્યા. આ સૈનિકો ત્યારે અર્બ તરીકે ઓળખાતા. એટલું જ નહીં ત્યાંની સ્થાનિક પ્રજા તેને અરબ કહેતી. આમ આજની અરબ પ્રજા એ મૂળ ભારતીય સૈનિકો જ છે. જેને અનિરૂદ્ધ ભારતમાંથી સૈન્ય તરીકે લઈ ગયો હતો અને આ સૈનિકો હિન્દ મહાસાગરના જે ભાગમાંથી ગયા હતા, તે બહુ વપરાશના કારણે અરબ સમુદ્ર કહેવાવા લાગ્યો. આનો બીજો પુરાવો છે કે હજુ તેલ નહોતું મળ્યું તેટલા વર્ષ પહેલાં ૫૦-૬૦ વર્ષ પહેલાં અરબો માત્ર લડવાનું જ કામ કરતા, ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં આરબ ‘આરબની બેરખ’ તરીકે સૈનિકોનું જ કામ કરતા. આ જ આરબો આજે પેટ્રો ડોલરના કારણે વિકાસ બની ગયા. મૂળ તેઓ ભારતીય છે.

અરબ સો કરોડ માટે પણ છે. ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને એ પણ ખબર હતી કે કેન્સર કોષો હજારોની સંખ્યામાં હોય છે. અને તેથી આ ગાંઠ વધતી જ જાય છે.

અર્બુદનો ત્રીજો અર્થ માઉન્ટ આબુ છે. આબુ જુના જમાનામાં અર્બુદગિરી તરીકે ઓળખાતો. તેની રચના બહુજ વિષમ હોવાથી કેન્સરની ગાંઠની સરખામણી આ પર્વત સાથે કરવામાં આવી છે. હવે જો તમે પર્વત-ડુંગરની રચનાને જુઓ તો અર્બુદ કેન્સરની ગાંઠની રચના કેવી છે, તે બહારથી પણ ખબર પડે. જેમ કે

–          પર્વતની જેમ કેન્સરની ગાંઠ રચનામાં વિષમ હોય છે.

–          ભૂગોળના નિયમ પ્રમાણે પર્વત જેટલો ઉપર તેટલો જ નીચે હોય છે. કેન્સરની ગાંઠ પણ ઊંડા મૂળવાળી હોય છે.

–          રચનામાં પથ્થર જેવી કઠણ હોવાથી કેન્સરની ગાંઠ ‘સ્ટોનીહાર્ડ’ કહેવાય છે. એટલે આયુર્વેદમાં અર્બુદ (માંસાર્બુદ) ને ‘અશ્મવત્’ પથ્થર જેવી બતાવવામાં આવી છે.

–          પર્વતની માફક સ્થિર (દ્રઢ) હોવાથી કેન્સરની ગાંઠ તેની જગ્યાએથી ચાલતી નતી. ઈમ્મોબાઈલ છે.

–          ઊંડા મૂળવાળો હોવાથી પર્વત જેમ ઉખેડીને કાઢી શકાતો નથી. કેન્સર-અર્બુદની ગાંઠનો નાશ કરી શકાતો નથી.

તમારા ખ્યાલમાં હવે આવ્યું હશે કે કેન્સર-અર્બુદનું આયુર્વેદમાં કેટલું અગાધ વર્ણન છે. અને તેથી ભારતની પ્રજા સંસ્કૃતનું જ્ઞાન હોય જેમ તમારે જાનકી શબ્દનો અર્થ નથી સમજાવવો પડતો, દાશરશિનો અર્થ નથી સમજાવવો પડતો, વાસુદેવનો અર્થ નથી સમજાવવો પડતો. આ શબ્દો જ સ્વયં સ્પષ્ટ છે અને પોતાની વાત પોતે જ કહે છે. જાનકી એટલે જનક રાજાની પુત્રી, દાશરશિ એટલે દશરથ રાજાનો પુત્ર રામ અને વાસુદેવ એટલે વસુદેવના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ. કેવી વૈજ્ઞાનિક ભાષા છે ? તમે એમ નહીં સમજશો કે આવા નામોની પરંપરા આપણે ત્યાં જ છે. બધે જ છે. અંગ્રેજીમાં પણ ડેવિડસન એટલે ડેવિડનો છોકરો. પણ આ લોકો પાસે સંસ્કૃત જેવી સમૃદ્ધ ભાષા ન હોવાથી તેઓના રૂપો આપણા જેવા સુગમતાવાળા નથી. આમ કેન્સર માટે મેલિગ્રન્ટ જેવો શબ્દ ઉમેરવાની આયુર્વેદને જરૂર નથી.

સાધ્યાસાધ્યત્વ-પ્રોગ્નોસોસીસઃ-

        કેન્સર મટે છે, ખરું ? બીજા શબ્દોમાં કેન્સર મટે તેવું-સાધ્ય છે કે ન મટે તેવું અસાધ્ય છે ? કેન્સર થયા પછી બચી ગયાના આંકડા તો સ્પષ્ટ બતાવે છે કે કેન્સર મટાડવું મુશ્કેલ છે. કારણ બહુ સરળ છે. કેન્સર એ કોઈ જગ્યાએ થયેલ ગાંઠ નથી જ. અલબત્ જ્યાં વધુ ખરાબી ત્યાં તે જોવા મળે છે. પણ તેનો અર્થ એ નથી કે તમે જ્યાંથી કાપ્યું તે ત્યાં જ હતું. પણ આ અગત્યનું નથી. અત્યારની ત્રણ જુનવાણી સારવાર-હા, આપણે જેને મોડર્ન કહીએ છીએ, તેને પશ્ચિમમાં લોકો ઓર્થોડોક્ષ કહે છે. સારવાર પછી તે સર્જરી-વાઢકાપ હોય. કીમોથેરાપી-એન્ટી કેન્સર દવાઓ અપાતી હોય કે પછી રેડિએશન-શેક હોય કેન્સર દૂર કરવાનું કામ કરે છે. સાથો સાથ કેન્સર કરવાનું કામ પણ છે, એટલે હું આને બેધારી તલવાર કહું છું. બે ધારી આગળ-પાછળ એમ બંને જગ્યાએ વાગી શકે છે. આ બાબતને થોડી વિગતથી જોઈએ.

        વાઢકાપ અથવા સર્જરી કેન્સરના કોષોને કાપે ત્યારે ત્યાં હાજર રહેલ લોહીની નળીઓ અને લસિકાવાહિનીઓ પણ કપાય છે. આ ખુલ્લા થયેલા બંને માર્ગોમાં કેન્સરના કોષો પ્રવેશ મેળવે છે. અને અન્ય જગ્યાએ આ કોષ અનાજના બીજની માફક ઉગી નીકળે છે અને તે ત્યાં અડીંગો જગાવે છે. આને અર્ધ્યર્બુદ-સેકન્ડરી મેટાસ્ટેસીસ કહે છે. તો કીમોથેરાપિ પણ ઝેરી રસાયણ જ છે. તે પોતે કેન્સર કોષોનો વિનાશ કરે છે, તેમ નોર્મલ કોષોમાં પણ વિકૃતિઓ કરે છે. આ વિકૃતિઓમાં કેન્સર પણ એક હોય શકે.

        રેડિએશન વીશે તો અત્યારે સામાન્ય જ્ઞાન ધરાવનારને ખબર છર કે તે કેન્સર કરનાર પદાર્થથી કેન્સર મટાડી શકાય છે. એક્સરે રેડિએશન, સોલર રેડિએશન જેમ કેન્સર કરનાર છે તેમ રેડિએશન પોતે કેન્સર કોષોને બાળે છે, પણ પ્રાકૃત કોષોમાં કેન્સરના બીજ રોપી દે છે. આમ આજની ત્રણે ત્રણ સારવાર કેન્સર પર લગભગ નકામી થઈ ગઈ છે. હા, જ્યારે આઈએસટી-ઈમ્યુનો સ્ટીમ્યુલન્ટ થેરાપી અજમાવવામાં આવે તો તે ચોક્કસ પરિણામદાયી બની શકે. ઈમ્યુનિટિનો હાસ થવાનો કેન્સરમાં પાયાની વિકૃતિ છે. ત્યારે ફરી કિમોથેરાપિ અને રેડિએશન વધુ ઈમ્યુનિટિનો નાશ કરે છે. માત્ર આયુર્વેદ ક મદદ કરી શકે. જેનો વિચાર સારવારમાં કરીશું. આમ અત્યારે તો કેન્સર અસાધ્ય જ છે.

આયુર્વેદ શું કહે છે ?

        આપણે ઉપર જોયું તેમ કેન્સરના મૂર્ધન્યનિષ્ણતો-ઓકોલોજિસ્ટ તો સ્પષ્ટ માને છે કે કેન્સર મટતું નથી જ જે કંઈ સારવાર છે, તે થિગડા જેવી છે. થોડાસમય માટે પરિણામ દાયક દેખાય છે. હા, બીજો વર્ગ અને નિષ્ણાતો-જેઓ સંશોધનમાં લાગ્યા છે તેઓ માને છે કે ભવિષ્યમાં કેન્સરને સાધ્ય બનાવી શકાશે. પણ વ્યવહારમાં આજે તો ઉપર બતાવી તે જ સ્થિતિ છે. એટલું જ નહીં કેન્સરના નામે અબજો ડોલર સંશોધનમાં ખર્ચવામાં આવે છે. પણ કોઈએ તેના વર્લ્ડક્લાસ નિષ્ણાતને પૂછયું હતું કે આ તમે આ આંતરડાના કેન્સરને કાપો છો પણ તમને જ આ કેન્સર થાય તો શું કરો ? તેનો જવાબ હતો હું ઓપરેશન ન જ કરાવું.

        આયુર્વેદ સાધ્યાસાધ્યમાં વિશ્વના કોઈ પણ ચિકિત્સા જગતથી આગળ છે. એટલે કે કેન્સર-અર્બુદના છ પ્રકારો – વાતાર્બુદ-પિતાર્બુદ, કફાર્બુદ, મેદાર્બુદ, રક્તાર્બુદ અને માસાંર્બુદમાં પાછલા બે તો થતાં જ અસાધ્ય છે. જ્યારે આગલા ચાર સાધ્ય છે. પણ આ સાધ્ય અર્બુદો પણ કેટલીક શરતો સાથે જ સાધ્ય છે. જેમ કે ઉપર બતાવેલ ચાર કેન્સરો-અર્બુદોમાં જો સ્ત્રાવ થતો હોય, તે હ્રદય, ફેફસાં, મગજ, કીડની જેવા મહત્વના અંગો (મર્મ-વાઈટેલ ઓર્ગનમાં થાય કે અંદરના માર્ગો (અન્નનળી, આમાશય, મોટું આંતરડું, નાનું આતરડું વગેરે)માં થાય અને થતાંની સાથે આજુબાજુના અંગોમાં જોડાયેલ હોય અને એક સ્થળે થયા પછી અન્ય સ્થળે-અધ્યર્બુદના રૂપમાં જોવા મળે તો સામાન્ય રીતે તે અસાધ્ય ગણાય છે. આમ વ્યવહારમાં મળતાં લગભગ બધાં જ અર્બુદ-કેન્સરો અસાધ્ય સ્વરૂપનાં જ જોવા મળે છે. કારણ ? કારણ બહુ જ સ્પષ્ટ છે. પી.એ.હર્ઝન કરીને એક નિષ્ણાતે આ કારણ બતાવ્યું છે. તે કહે છે. કેન્સરનું નિદાન થયા પછી દર્દી અને ડૉક્ટરની મનોદશા ભ્રમિત થઈ જાય છે. અને બીજા એવા ડ્રાસ્ટીક એકશન લે છે અને કહે છે, કાપીનાખો, બાળીનાખો અને તેનો નાશ કરી નાખો. અંગ્રેજીમાં કટ ઈઝ આઉટ, બર્નઈટ આઉટ અને ડીસ્ટ્રોય ઈટ એમ કહેવાય છે. બીજા શબ્દોમાં રોગી કાંતો સર્જરી કરાવીને, તરણોપાય-છેલ્લા ઉપાય તરીકે આયુર્વેદને શરણમાં આવે છે. એટલે આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવી તેવી અસાધ્ય અવસ્થાજ હોય છે અને છતાં વ્યવહારમાં આયુર્વેદ ઘણું કરે છે. સારવારની શ્રેષ્ઠ રીત આપણે સારવારમાં જોઈશું.                           

 

Advertisements

કેન્સર એટલે શું ?

રાજવૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ

તમને જાણીને નવાઈ લાગશે, પણ એ હકીકત છે કે કેન્સરની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા હજુ સુધી ઉપલબ્ધ નથી. કેન્સર અંગેની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા ‘આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્સર શોધ સંસ્થાન’-ઈન્ટરનેશનલ એજન્સી ફોર રિસર્ચ ઓન કેન્સર (આઈ.એ.આર.સી) લિયોન્સ નામના શહેરમાં આવી છે. આ શહેરમાં જ આજથી બરાબર બસો વર્ષ પહેલાં ત્યાંની અકેડમીએ ‘વોટ ઈઝ કેન્સર’ પર એક હરીફાઈ રાખી હતી. તેમાં ઉત્તમ જવાબ આપનાર હરીફ બર્નોર્ન પેરીલે જે આપ્યો હતો તે આજે પણ સાચો જ છે. તેનો જવાબ હતો, ‘કેન્સર એટલે જેની વ્યાખ્યા અને સારવાર બંને મુશ્કેલ છે એવો રોગ’.

તમે મસા, રસોળીની ગાંઠ, હાથપગના ઘસાતા ભાગોમાં જોવા મળતાં ડંખ જોયા છે. તે જેમ પોતાની જગ્યાએથી ઉપસીને વધેલા જોવા મળે છે, તેવું જ કેન્સરની ગાંઠમાં હોય છે. ફરક માત્ર એટલો કે મસા, રસોળીની ગાંઠ અને ડંખ એક મર્યાદા પછી વધતા અટકી જાય છે. જ્યારે કેન્સરની ગાંઠ અમર્યાદિત વધે જ જાય છે. એટલું જ નહીં સામાન્ય ગાંઠ અને કેન્સરની ગાંઠ વચ્ચે બીજા પણ કેટલાક ફેરફાર છે, જેમ કે,-

સામાન્ય ગાંઠ

  • બહુ ધીમે ધીમે વધે છે.
  • વધે તેમ આજુબાજુની રચનાને બાજુમાં ખસેડે છે.
  • પોતાનું એક આવરણ હોય છે.
  • મર્યાદિત જ વધે છે.
  • જે કોષોમાં ગાંઠ થાય તે જ તેમાં છેક છેલ્લે સુધી જોવા મળે છે.
  • મૂળ કોષો જ રહેતા હોય તેના સ્થાનિક કાર્યમાં કોઈ ફેરફાર થતા નથી.
  • કોષોનું વિભાજન મૂળ ગતીથી જ આગળ વધે છે.

કેન્સરની ગાંઠ

  • ઝડપથી વધે છે.
  • વધે તેમ આજુબાજુની રચનાનો નાશ કરે અને તેમાં ફેલાય છે.
  • કોઈ આવરણ હોતું નથી.
  • અમર્યાદિત વધે છે. કેન્સરની ગાંઠ માણસના માથા જેટલી વધે છે.
  • જે કોષોમાં થયું હોય તેના બદલે આગળ જતાં કોષો બદલી જાય છે.
  • કોષોમાં ફેરફાર થતો હોય ક્રિયામાં પણ જેમ કે થાઈરોઈડ ગ્રંથી વૃષણનો સ્ત્રાવ ટેસ્ટોસ્ટીરોન ઉત્પન્ન કરવા માંડે છે.

થોડુંક વધું સમજીએ. બાળક જન્મે છે, કિશોર બને છે, યુવાન બને છે, પૌઢ અને છેલ્લે વૃદ્ધ       થઈને મરી જાય છે. આ ગાળા દરમિયાન જન્મથી મળેલા મૂળ કોષો વધુમાં વધુ પચાસ વખત વિભાજીત થાય છે. જેમ એક કાગળના તમે ટૂકડા કરતા રહો અને પછી આગળ વધુ ટૂકડા ન થઈ શકે તેમ. પણ કેન્સરના કોષો અંતરહિત વિભાજીત થતા જ રહે છે. તમે ઉધઈવાળો રાફડો જોયો છે ? હા, પણ તમે ઉધઈને કામ કરતા નથી જોઈ ? આ એક જાતની કીડીઓ જ છે. તેઓનો સમૂહ હોય છે અને સમૂહને કામ વહેંચવામાં આવ્યું હોય. તેઓ આ કામ એકધારી રીતે પાર પાડે છે. પણ તેની એક રાણી હોય છે. તે માત્ર ખાય છે અને બચ્ચા પેદા કર્યે રાખે છે. આ બધાઓને કામ અંગે કોઈ માહિતી હોતી નથી. તેઓ એટલા બધા વધી પડે છે અને બધે ફેલાય છે કે પેલા બિચારા કામઢાઓનું કામ રઝળી પડે છે. બધી જ અવ્યવસ્થા ઊભી થાય છે. કેન્સરના કોષો બસ આવું જ કરે છે.

તમે હિમશીલા વિશે કેટલું જાણો છો ? હિમશીલા દરિયામાં તરતી હોય છે. ૭/૮મો ભાગ પાણીમાં ડૂબેલો હોય છે. જ્યારે ૧/૮મો ભાગ જ તમે જોઈ શકો છો. કેન્સરનું કંઈક આવું જ છે. છતાં એટલું ચોક્કસ છે કે તે આટલો સમય ગુપસુપ આગળ વધે છે. રોગીને કોઈ જ ફરીયાદ થવા નથી દેતું. પણ જેવું તે ૧/૮મો ભાગ બહાર આવ્યો કે તેની વધવાની ઝડપ બહુ ઝડપી બને છે. ઉપરાંત અવરોધો ઊભા કરે છે. છેલ્લે કેન્સરના કોષો અન્ય સ્થળે, ‘બીજ’ની જેમ ફેલાવે છે. બીજા કોઈ રોગમાં આ શક્તિ નથી. એટલે કેન્સર હોય છે વૃષણનું, ગાંઠ દેખાય છે. ગળામાં, કેન્સર હોય છે, જીભના મૂળમાં અને ગળાની પડખે ગાંઠ દેખાય છે. કેન્સર ફેફસામાં હોય, પાંસળીમાં તેની બીજી ગાંઠો થાય છે. બીજોને કેન્સર સેલને લઈ જાય છે લીમ્ફ-લસિકા અને લોહી.

આયુર્વેદમાં સામાન્ય ગાંઠ મોટી થાય, મટાડવી મુશ્કેલ બને ત્યારે તે અર્બુદ કહેવાય છે. એટલું જ નહીં શરીરના કોઈપણ ભેમાં તે થઈ શકે છે. આયુર્વેદમાં બતાવેલ કારણોથી ત્રણે દોષો – વાયુ, પિત્ત અને કફનો પ્રકોપ થાય છે. આ દોષો માંસ અને લોહીને ખરાબ કરીને જે ન મટે તેવી ગાંઠ કરે છે. તેને અર્બુદ કહે છે. ટૂંકમાં આયુર્વેદમાં કેન્સર કોને કહેવાય – અર્બુદ કોને કહેવાય તેનૌ સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા હતી.

પ્રકારો

      કેન્સરના પ્રકારો અનેક રીતે પાડવામાં આવ્યા છે. ખરેખર તો આ ગાંઠોના પ્રકારો છે. એટલે આ ગાંઠ મૃદુ (બીનાઈન) હોઈ શકે અને દારૂણ (મેલિગ્રન્ટ) પણ હોઈ શકે. યાદ રાખો મૃદુ (સાદી ગાંઠ) દારુણમાં ફેરવાઈ શકે છે, પણ એક વખત દારુણ ગાંઠ સ્પષ્ટ થયા પછી તે મૃદુમાં ફેરવાઈ શકતી નથી.

        બીજો પ્રકાર તે ક્યાં થયું છે. કઈ ધાતુમાં તેનાં મૂળિયાં છે, તેનાં આધારે આ પ્રકારો છે. આ પણ બે પેટા વિભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે. જેમાં એક છે એપિથેલિયલ કોષોમાં થનારું કેન્સર અને બીજું સંયોજક ધાતુ – કનેકટીવટીસ્યુમાં થયેલ કેન્સર. પહેલિ પ્રકાર વધુ ધાતુ અને કોષોમાં ફેલાયેલો હોય ત્યાં વધુ કેન્સર થતાં જોવા મળે છે. આમાં ચામડીનું કેન્સર, માંસનું, મ્યુકસમેંબ્રેઈન સાથે જોડાયેલ અંદર થતાં કેન્સરનો આમાં સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારનાં કેન્સર કાર્સિનોમાં તરીકે ઓળખાય છે. તો સંયોજક ધાતુ-કનેકટીવ ટીસ્યુના કેન્સર હાડકાં, તરૂણાસ્થિ (કાર્ટિલેજ) અને સ્નાયુઓમાં થતા જોવા મળે છે. આ કેન્સરનો પ્રકાર ‘સાર્કોમા’માં કરીકે ઓળખાય છે. તમે આનંદ પિક્ચરમાં રાજેશ ખન્નાને થયેલું કેન્સરએ આંતરડાનું લીમ્ફોસાર્કોમા હતું.

                યાદ રાખો કાર્સિનોમા એ સામાન્ય રીતે પ્રૌઢ અને વૃદ્ધ વ્યક્તિઓનો રોગ છે. જ્યારે સાર્કોમા યુવાન વ્યક્તિનું કેન્સર છે. બીજું આપણે ઉપર જોયા તો ફેરફારો બીનાઈન ટ્યુમર અને મેલિગ્રન્ટ ટ્યુમર એકજ સ્થળના હોઈ શકે. તે વખતે તેના નામમાં મેલિગ્રન્ટ ઉમેરીને તે દારુણ કેન્સર છે તેમ બતાવવું પડે છે. જેમ કે એડીનોમાએ ગ્રંથી પ્રધાન કેન્સર છે. જ્યારે ત્યાનું કેન્સર એડીનોમાને બદલે મેલિગ્રન્ટ પ્રકારનું થાય તો એડીનો કાર્સિનોમા કહેવાય છે. કારણ કે એડિનોમા સાદી ગાંઠ છે. આવું જ પેપિલોમાં સાદી ગાંઠ પણ તે મેલિગ્રન્ટ હોય તો પેપીલરી એડીનો કાર્સિનોમા કહેવાય છે.

        ત્રીજો પ્રકાર શરીરમાં ગમે ત્યાં થતા કેન્સરો-ગમે ત્યાં થઈ શકે તેવાં કેન્સરો અને ચોક્કસ જગ્યાએ થતાં ચોક્કસ કેન્સરનો છે. આપણે હમણાં જેના ઉદાહરણો આપ્યાં તે એપિથેલિયલ કોષોમાં ગમે ત્યાં થનારા કેન્સર છે. તો એડીનો લીમ્ફોમાંએ લાલાસ્ત્રાવી ગ્રંથીએનું સાદું કેન્સર છે, જ્યારે આ જ જગ્યાનું મેલિગ્રન્ટ કેન્સર સીલીન્ડ્રોમા છે.

        આયુર્વેદ આ બાબતમાં સ્પષ્ટ છે પણ એટલું સ્વીકારવું પડે છે કે તેમાં મર્યાદાઓ પણ છે. જેનો ઉલ્લેખ આપણે સારવારમાં કરીશું. આ નિષ્ણાતોએ ચાર બાબતને નજર સમક્ષ રાખીને વર્ગીકરણ કર્યુ છે. જેમકે કેન્સર-અર્બુદ શરીરના ગમે તે ભાગમાં થઈ શકે છે. ૨. વાતાદિ ત્રણ દોષો અને રક્તાદિ ધાતુઓના જોડાણવાળા કેન્સર જોવા મળે છે. ૩. શરીરના બહુ મહત્વ-વાઈટેલ પ્લેસીસ-મર્મમાં થાય છે. અને ૪. આભ્યંતર અંગોસ્ત્રોત્થ-અન્નનળી, શ્વાસનળી, ફેફસાં વગેરેમાં થાય છે. તેમણે છેલ્લા બે પ્રકારને અસાધ્ય ગણ્યા છે. પહેલાં પ્રકારના છ અર્બુદો-કેન્સર છે. વાતાર્બુદ, પિત્તાર્બુત, કફાર્બુદ, મેદાર્બુદ, રક્તાર્બુદ અને માંસાર્બુદ. અઅ વર્ગના આગલા ચાર મટાડી શકાય તેવા છે. જ્યારે છેલ્લા બે મટાડી ન શકાય તેવા છે. અહીં રક્તથી એપિથેલિયલ પ્રકાર અને માંસ ધાતુથી કનેકટીવટીસ્યુ સંયોજક ધાતુઓના બે પ્રકાર છે એટલે રક્ત ધાતુની દ્રષ્ટિથી તેઓ  બે કામ બતાવ્યા છે. એક તો બધી આસ્તર સ્થળો ચામડી, મ્યુક્સ મેમ્બ્રેનનો સમાવેશ કરી કાર્સિનોમાનો અને માંસ ધાતુને બતાવીને સંયોજક ધાતુ કનેકટીવટીસ્થુના કેન્સર એવા સાર્કોમાની વાત કરી છે. ઉપરાંત એક બીજી સિદ્ધિ પણ મેળવી છે. રક્તની દ્રષ્ટિનો તેને વહન કરનાર રક્તવાહિનીઓનું જો કેન્સર હોય તો તેને પ્રથમથી જ અસાધ્ય બતાવવામાં આવયું છે. એન્જીઓમા-હેમીજીઓમા કે બ્લડ કેન્સર અસાધ્ય છે. તો સામે પક્ષે માંસ ધાતુ-સંયોજક ધાતુઓના કેન્સરો વ્યવહારમાં અસાધ્ય જ બતાવવામાં આવ્યા છે.

        યાદ રાખો દરેક વિજ્ઞાનને પોતાનાં વર્ગીકરણ હોય છે. આયુર્વદને પણ કેન્સર અંગે પોતાનું વર્ગીકરણ છે. તો ઓકોલોજીમાં કેન્સર ફેલાવાના ચાર પ્રકાર બતાવ્યા છે. જેમકે એક્સપાન્સિવ માત્ર ફેલાતું અને અંદર આગળ ન વધતું, એક્ઝાફેટિવ કાંઠે કે પોલાણમાં થતું અને એન્ડોફેટિક આગળથી બહારની રચના પર થતું.

કેન્સરનાં કારણોમાં હજી વધુ … …

કેન્સર(૨)

રાજવૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ

      પહેલા કારણનો વિચાર કરો તો જણાશે કે બહારના બધા જ કેન્સર કરનાર દ્રવ્યો-કાર્સિનોજન્સ શરીરના બહારના ભાગે છે કે અંદરના ભાગે સતત સંપર્કમાં રહે તો જ તે કેન્સર કરી શકે છે. આપણે અગાઉ જોઈ ગયા કે જાપાનમાં બે વિજ્ઞાનીઓએ સસલાના કાનમાં ડામર સતત ઘસ્યા કર્યો. ત્યારે ત્યાં કેન્સર થયું. આંતરડામાં ખાસ કરીને મોટા આંતરડામાં કબજિયાતના કારણે મળ સાથે રહેતા કેન્સરના દ્રવ્યો જ ત્યાં કેન્સર કરી શકે છે. જુના જમાનામાં મલ્લયુદ્ધો બહુ થતા ત્યાં કેન્સર થતું જોવા મળતું એટલે ચોક્ક્સ ભાગ પર મુઠ્ઠી મારી શકતો એટલે મુઠ્ઠીના પ્રહારો જેમાં વધુ થતાં ત્યાં કેન્સર થતું જોવા મળતું એટલે આયુર્વેદમાં મુષ્ટિપ્રહારનો ઉલ્લેખ છે. કહેવાની ભાગ્યેજ જરૂર છે કે આજે ધરતી પર કોલસા-સળગતા રાખતાં થતું ‘કાંગરી કેન્સર’ જે કાશ્મીરના ગરીબ પ્રજાજનોમાં થતું જોવા મળે છે. ધોતી કેન્સર, કછોટા કેન્સર એ આ સતત પીડા પામતા અંગોમાં થતા કેન્સરનાં ઉદાહરણો છે. તો મોઢામાં તમાકુ ભરી રાખતાં કે સોપારીનો ડુચો ભરી રાખતાં, જોવા મળતાં કેન્સર વધુ ધુમ્રપાનથી થતાં કેન્સર પણ આ ‘સતત પીડન’નાં ઉદાહરણો છે.

      બીજું ઉદાહરણ પ્રદુષ્ટ આહાર-પેયનું છે. પ્રદુષ્ટ એટલે પોલ્યુટેડ. અનાજ, ફળો, શાકભાજી કે માંસ પ્રદુષિત હોય તો પણ કેન્સર થઈ શકે છે. તે વાત આયુર્વેદમાં હજારો વર્ષથી પ્રચલિત છે. હા, અન્ય ખાદ્ય સામગ્રી કરતાં માંસ જો પ્રદુષિત હોય તો કેન્સરનું જોખમ વધે છે. એટલે ત્યાં ‘પ્રદુષત માંસસ્ય’ શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો છે. પ્રદુષિત કેવો કાળો કેર વર્તાવે તે તો તમે ‘મેડ કાઉ-ગાયો’ના કિસ્સામાં વાંચ્યું હશે ? આ માટે યુરોપ કંટ્રીમાં હજારો ગાયોની કત્લ કરવામાં આવી હતી. અને લોકો-માંસાહારીઓ માંસ ખાતા થરથરી ગયા હતા.

      ત્રીજું કારણ માંસાહારનો વધુ પડતો ઉપયોગ બતાવવામાં આવ્યો છે. કહેવાની જરૂર નથી કે માંસમાં રેષા હોતા નથી. એટલે તેમાં જો પ્રદુષણ જમા થયું હોય તો આહારની સાથે તે પુરેપુરું શોષાઈ જાય છે. જ્યારે અનાજમાં છોડા, રેસાઓ હોવાના કારણે તે મોટાભાગે મળ માર્ગે નીકળી જાય છે. એટલે વધુ માંસાહાર, વધુ કેન્સર એવું સૂત્ર બતાવી શકાય. તમે રોજ છાપાઓમાં વાંચો છો કે પશ્ચિમના દેશોમાં શાકાહારીઓનું પ્રમાણ વધતું જાય રે. તેઓ કેન્સરથી બચવા માંગે છે. આયુર્વેદમાં આ કારણને ‘માંસ પરાયણ’ શબ્દથી નવાજ્યો છે. બોલો છે ને ગાગરમાં સાગર ?

      હવે શું તમે એમ માનવા તૈયાર થશો કે કેન્સર શબ્દ અને તેનાં કારણો સૌ પ્રથમ હીપોક્રેટસએ બતાવ્યાં હતાં ? આજે કોઈ ઓકોલોજિસ્ટ-કેન્સર નિષ્ણાતને પૂછો કે હીપોક્રેટસ અને ગેલન દ્વારા બતાવવામાં આવેલ કારણો કેટલાં વૈજ્ઞાનિક છે ? તો કહેશે કે સહેજ પણ નહીં ? અને સામે પક્ષે સુશ્રુત દ્વારા બતાવવામાં આવેલ કેન્સરનાં તદ્દન સૂત્રાત્મક કારણો આજે પણ એટલાં જ વૈજ્ઞાનિક છે. હવે જો હીપોક્રેટસને ફાધર ઓફ મેડિસિન્સ કહેવા હોય તો સુશ્રુતને કોના ફાધર કહેશો ? યાદ રાખો હીપોક્રેટસનો ગાળો અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં છે, સુશ્રુતનો સમય ઓછામાં ઓછા પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાંનો છે. ટૂંકમાં ઓગણીસમી સદીનો અંત અને વીસમી સદીની શરૂઆત પહેલાં આજના શ્રેષ્ઠ ગણાતા કેન્સરવિજ્ઞાન પાસે કેન્સર કેમ થાય છે તે ખબર નહોતી. જ્યારે આયુર્વેદવાળાઓને હજારો વર્ષ પહેલાં કેન્સરના કારણોનું વૈજ્ઞાનીક જ્ઞાન હતું. અને બીજું કેન્સર અને અન્ય રોગના જે ચાર કારણો-મ્યુક્સ, યલો બાઈલ, બ્લેક બાઈલ અને બ્લડ બતાવવામાં આવ્યાં છે, તે કેન્સરની દ્રષ્ટિએ અપ્રસ્તુત હોવા છતાં કહેવું જોઈએ કે તે પણ આયુર્વેદે બતાવેલ ચાર કારણોની જ વાત છે. આરબો દ્વારા અને ભારતીય ક્ષત્રિયો દ્વારા આ જ્ઞાન ગ્રીક પ્રજાને થયું હતું તેનો આ પુરાવો છે.

      કેન્સરના કારણ અંગે હવે જો તમારો કોઈ પ્રશ્ન બચ્યો હોય તો એક જ બચ્યો હોઈ શકે કે અમે અમારા વ્યવહારમાં કેન્સર કરનારાં કેટલાં કારણોથી બચીએ તે બતાવો. તમારે કેન્સર કરનારાં કારણોથી બચવું છે ? શક્ય જ નથી. હા, શહેર કરતાં ગામડાવાળાઓને માટે થોડો બચાવ છે. બાકી અમેરીકન લેખકના શબ્દો યાદ કરો, તેણે કેન્સર કરનાર દ્રવ્યોથી બચવું હોય તો ‘શ્વાસ લેવાનું બંધ કરો, ખાવા-પીવાનું બંધ કરો અને બહાર જવાનું બંધ કરો’ શું આ શક્ય છે ? લગભગ અશક્ય છે, છતાં—

–          જેટલું વાતાવરણ વધુ ખુલ્લું તેટલું પ્રદુષણ ઓછું.

–          શહેરમાં બહાર નીકળો તો રીક્ષાના, સ્કુટરના અને ડીઝલવાળા વાહનોના ઘૂમાડા માત્ર કેન્સરનાં ઘર છે.

–          ઘરમાં વપરાતા ટૂથપેસ્ટ અને પ્લાસ્ટિકના બ્રશો કેન્સર કરી શકે છે.

ડીટરજન્ટ અને તેની બનાવટોવાળી બધી જ કોસ્મેટિક્સ આઈટમ કેન્સર કરે છે. એર ફ્રેશનરથી માંડીને ફ્રીઝ કોઈથી, તમો બચી શકો તેમ નથી.

–          સિગારેટ, બીડી, તમાકુ, ગુટખા, બહુ પાન, બહુ સોપારી કેન્સર કરે છે.

તમે ખાઓ છો તે અનાજ, શાકભાજી, દૂધ, ઘી બધામાં પ્રદુષણ કરનારાં તત્વો આવી ગયાં છે. તમે ખાઓ છો તે અનાજ, શાકભાજીઓ ફર્ટિલાઈઝર નાંખીને ઉછેર્યા હશે. તમે વાવેલા ફળો આજ ફર્ટિલાઈઝરથી ઉછેર્યા હશે તો કેન્સર કરશે. છાણિયું ખાતર નહીં કરે. તમે જો જંતુનાશક દવાઓ આ શાકભાજી, ફળો અને અનાજ પર છાંટ્યા હશે તો કેન્સર કરશે અને માંદગીમાં તમે જે દવાઓ સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન, ક્લોરોફેનિકોલ, એનાલ્જેસિક કે ટ્રાંકવિલાઈઝર લેતા હો તો તે પણ કેન્સર કરી શકે છે.     

‘કેન્સલ’ કરનાર તરીકે ઓળખાતું દરદ !

કેન્સર

–    રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ

પરિચય – કેન્સરની ઓળખ આપવી હવે જરૂર નથી. આ રોગના નિષ્ણાતો બતાવે છે તેમ હવે તે ‘કેન્સલ’ નથી રહ્યું. તે વાત પણ ખોટી જ છે. તે હજુ એટલું જ બળવાન છે. તેનો પહેલો પુરાવો છે, તેનું દશ મારક રોગોમાં ટકી રહેલું બીજું સ્થાન. દશ મારક રોગોમાં થોડા વરસ તે નવમા સ્થાને રહ્યું અને ઘણા વર્ષાથી તે બીજા સ્થાને છે. દર વર્ષે છ લાખ રોગીઓ મરે તે કંઈ ઓછું કહેવાય ? આજે અઠ્યાવીસ લાખ જેટલા કેન્સરના રોગીઓ છે. જેમાં દર વર્ષે ૬ લાખ નવા ઉમેરાય છે.

કેન્સર માટે વપરાતા જુદા જુદા શબ્દો –

કેન્સર, કેર્સિનોમા, ટ્યુમર, નીઓપ્લાઝમ, ન્યુગ્રોથ જેવા શબ્દો કેન્સરના જ પર્યાય તરીકે વપરાય છે. આમા ટ્યુમર ગાંઠ માટે વપરાય છે. જ્યારે બાકીના શબ્દો કેન્સરના જ પર્યાયો છે. કેન્સર બહુ પ્રચલિત છે. તેથી ડૉક્ટરો દર્દી ન ભડકે તે માટે કાંતો સી.એ. (કેન્સરનું ટૂંકુ નામ), કાર્સિનોમાં જેવા શબ્દો વાપરે છે. કેન્સર લેટિન શબ્દ છે. જ્યારે કાર્સિનોમાં ગ્રીક શબ્દ છે. જેનો બીજો અર્થ ‘કરચલો’ થાય છે. હીપોક્રેટસના વખતથી (અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં) આ શબ્દ વ્યવહારમાં છે. પણ તેને કરચલાના અર્થમાં કેમ વાપર્યો તે બહુ સ્પષ્ટ નથી. હજી કેટલાક નિષ્ણાતો તેના બે અર્થ સ્વીકારે છે. કરચલાની જેમ કેન્સર બધી બાજુ પગ પેસારો કરી શકે છે-આગળ વધે છે. અને કરચલો પોતાના શિકારને પકડે તેને છોડતો નથી. ટ્યુમર એટલે ગાંઠ તે સાદી ગાંઠ હોઈ શકે અને કેન્સરની ગાંઠ પણ હોઈ શકે.

કેન્સર રોગ નવો કસ જૂનો ?

      વિજ્ઞાનની ઘણી શોધોમાં ભારતે મદદ કરી છે. આપણા વેદો, સંહિતાઓ અને આયુર્વેદ જેવા આરોગ્યના ગ્રંથોએ આમાં બહુ જ મદદ કરી છે. પણ તેઓનો ક્યાંય ઉલ્લેખ સુદ્ધાં કરવામાં આવ્યો નથી. એટલું જ નહીં મેક્ષમુલર જેવા ‘વેદ ઋષિએ’ તેના પત્નીને લખેલ પત્રમાં એમ જણાવ્યું છે કે હિન્દુઓની પ્રાચીનતા નષ્ટ કરવા મેં મારાથી બનતું કર્યું છે, બાકીનું કામ ચર્ચ કરશે. આ શું બતાવે છે કે તમે જેને શ્રેષ્ઠ માનવ ગણતા હોય તે પણ તમારી સાથે અભદ્ર વર્તન કરી શકે છે. આજનું મેડિકલ સાયન્સ પશ્ચિમની જ દેણ હોવાથી તેઓ જે કોઈ નવો રોગ જાહેર કરે તે તેમની જ શોધ છે. તેવું પુરવાર કરતા હોય છે. મતલબ, તે નવો જ રોગ છે. જુના જમાનામાં આ રોગ ન હતો. કેન્સરે આ ચાલાકી પકડી પાડી. નૃવંશ શાસ્ત્રીઓ અને પુરાતત્વવિદોએ શોધખોળથી એમ પુરવાર કર્યુ કે કેન્સર માનવજાત જેટલો જૂનો છે. ઈજિપ્તની મમીઓમાં તે જોવા મળ્યો. અશ્મિભૂતોમાં તે જોવા મળ્યો. એટલે કેન્સરમાં તો એમ કહી શકાયું નહીં કે તે અત્યારના દિમાગની શોધ છે.

      જુના જમાનામાં કેન્સર ‘અર્બુદ’ કરીકે ઓળખાતું. તે અર્બુદ કેમ કહેવાતું તે આપણે આગળ ઉપર જોઈશું. અત્યારે એટલું કહેવું પૂરતું છે કે અર્બુદ શબ્દ કેન્સર કરતા અનેકગણો વૈજ્ઞાનિક છે.

કેન્સર કરનારાં વિવિધ કારણો –

કેન્સર કરનારાં કારણો એટલાં બધાં છે કે તેનું વર્ણન કરવું પડે. આ કારણો માત્ર બહારનાં જ નથી. અંદરનાં કારણો એટલાં બધાં છે કે તેને નજર અંદાજ કરી શકાય નહીં. તેનું મહત્વ બહારનાં કારણો જેટલું છે.

ઓંકોલાજી-કેન્સર વિજ્ઞાનમાં કારણોની ચર્ચા, સૌ પ્રથમ હીપોક્રેટસના સમયથી કરવામાં આવી છે. આ કારણોને આજનું કેન્સર વિજ્ઞાન તદ્દન નકામા ગણે છે અને આ કારણો આયુર્વેદમાં બતાવેલાં સામાન્ય કારણોમાંના છે. હીપોક્રેટસ માને છે કે કેન્સરનાં ચાર કારણો છે. એક બ્લેક બાઈલ (વાયુ), યલોબાઈલ (પિત્ત), મ્યુક્સ (કફ) અને બ્લડ (લોહી). આયુર્વેદમાં સુશ્રૃતે રોગ થવા માટે આ કારણોને સ્વીકાર્યા છે. બાકી આયુર્વેદમાં દરેક રોગનાં નજીકનાં અને અંદરના કારણો ત્રણ દોષો છે જ. હીપોક્રેટસ દવા વિજ્ઞાનના પિતા ગણાય છે – ફાધર ઓફ મેડિસીન અને ડૉક્ટરો તેમના નામના સોંગદ લઈને વ્યવસાય કરે છે.

કેન્સરનાં કારણોનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ નિષ્ણાતોના મતે: અત્યારના કેન્સરનો પ્રાથમિક અભ્યાસ ઈ.સ. ૧૭૭૫માં એક ઈંગ્લીશ ફીજીશીયને શરૂ કર્યો. આ ફીજીશીયનનું નામ હતું મિ. પાર્સિવલ પોટ. તેમણે ચીમની સાફ કરનેર પુરૂષના વૃષણોમાં અને સ્ત્રીઓના ગુહ્યાંગના બહારના ભાગમાં થતું જોવા મળતું ચામડીનું કેન્સર જોયું. તેણે એ પણ જોયું કે તે ભાગ મેશથી સતત આવૃત હતો. અહીં યાદ રાખવું રસપ્રદ થઈ પડશે કે અઢારમી સદીના અંતમાં ઠંડીથી બચવા યુરોપ કુટીરમાં લાકડાં વાપરતાં. આ ધૂમાડો બહાર કાઢવા તેના પર ચીમનીઓ ગોઠવવામાં આવતી અને તેને વારંવાર સાફ કરવામાં આવતી. શ્રી પોટે કેટલાક પ્રાણીઓ પર આ મેસ ઘસીને કૃત્રિમ કેન્સર ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે સફળ ન થયો.

પણ ૧૯૧૮માં જાપાનના બે નિષ્ણાતો મિ. યામાગિવા અને ઈચિકાવાને સફળતા મળી. તેઓએ ડામર દ્વારા સસલાના કાન પર કેન્સર ઉત્પન્ન કર્યું. એડલું જ નહીં રોટંજનની એક્સ-રેની શોધ પછી, આ કેન્સર કરનાર એક વધુ શોધ હાથ લાગી. એક્સરેના કિરણો દ્વારા કેન્સર થાય છે. તેવી જાણકારી ૧૯૧૪માં થઈ. વિચારો ૧૮૯૫માં એક્સરેની શોધ થઈ અને તેના દ્વારા ૧૯ વર્ષ પછી જાણ થઈ કે તે તેના વાપરનાર – રેડિયોલોજિસ્ટ અને રેડિયો ટેકનિશ્યનોમાં કેન્સર કરે છે. તેવી જાણ થઈ. ૧૯ વર્ષ દરમ્યાન બિચારા કેટલા બધા આ રોગનો ભોગ બન્યા હશે ?

પછી તો રસાયણોની કેન્સર કરવાની ચાલાકી જલ્દી પકડાઈ ગઈ. આજ સુધીમાં હજારો કાર્સિનોજન્સ-કેન્સર કરનારાં કેમિકલ્સની જાણ થઈ. અત્યારે તો એવું કહેવાય છે કે અત્યારે આપણે કેન્સર કરનારા દ્રવ્યો-કાર્સિનોજન્સના મહાસાગરમાં જીવી રહ્યા છીએ. અમેરિકન લેખક બી. ગ્લેમરસ લખે છે. આ યુગમાં કોઈ ચમત્કાર જ આપણને કેન્સરમાંથી બચાવી શકે. તે કહે છે, એકજ રસ્તો છે કેન્સરથી બચવાનો. તમારે શ્વાસ લેવાનું બંધ કરવું-કારણકે હવામાં આ દ્રવ્યો છે. તમારે ખાવાનું બંધ કરવું પડે-કારણકે ફર્ટિલાઈઝર અને જંતુનાશકો કેન્સર કરનાર છે અને તે આપણા ખોરાકમાં હોય છે અને લોકોએ પોતાના મકાન બહાર પગ મૂકવો ન જોઈએ. કારણ કે બધે જ કેન્સર કરનારા અંશો છે. આજે વ્યવહારમાં વપરાતી બધીજ વનસ્પતિજન્ય દવાઓ સિવાયની દવાઓ-હવે વિજ્ઞાનીઓની દ્વષ્ટિએ શંકાસ્પદ છે.

      ટૂંકમાં કેન્સર અંગે-તેને કરનારાં કારણો અંગે કહેવું હોય તો એમ કહી શકાય કે-

-તે જુદા-જુદા બહારના રસાયણોથી થાય છે. વ્યવહારમાં વપરાતી ઘણી દવાઓ તેમાં છે. અરે કૃત્રિમ રીતે બનતી-સીન્થેટીક બી-કોમ્પલેક્ષની ગોળી પણ શંકાસ્પદ બની શકે.

-સૂર્યના કિરણો, એક્સરેના કિરણો જેવાં પણ વધુ સેવન કરવામાં આવે તો કેન્સર કરે.

-અંદરના કારણો જેવાંકે ચરબી, પિત્ત, બધાજ હોર્મોન્સ-જેમકે પ્રોજેસ્ટીરોન, ઈસ્ટરોજન, ટેસ્ટોસ્ટીરોન વગેરે એટલે જ ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ કેન્સર કરી શકે.

-વિષાણુઓ કેન્સર કરે છે. કેટલીક ગ્રંથીઓનાં કેન્સર વાયરસજન્ય માનવામાં આવે છે.

-હેરીડીટરી અથવા વારસો કેન્સરમાં ભાગ ભજવતો જોવા મળે છે.

-ગર્ભપત ખામી-કેટલાક બાળકોમાં ગર્ભાવસ્થાનો મૂળ કોષ એકાદ સ્થળે પડ્યો રહી કેન્સર કરે છે.

      હવે આપણે એ જોવાનું રહે છે કે આયુર્વેદમાં કેન્સર હજારો વર્ષથી ‘અર્બુદ’ તરીકે પ્રચલિત છે. તો શું ત્યારે અર્બુદનાં કારણો આયુર્વેદમાં આવાં જ બતાવ્યાં હતાં કે સમય પ્રમાણે જુદાં જ હતાં ? પ્રશ્ન અત્યંત વ્યાજબી છે. આપણે આનો જવાબ આપવાનો જ રહ્યો.

      કેન્સર-અર્બુદના કારણો આયુર્વેદમાં બે રીતે આપ્યાં છે. સામાન્ય કારણો અને વિશેષ કારણો. કેન્સર જગ્યાથી ઉચો ઉઠનાર રોગ છે. આયુર્વેદમાં આને ઉત્સેધ પ્રધાન રોગ કહેવામાં આવે છે. જ્યાં જ્યાં સોજાના રૂપમાં ઉંચો થતો હોય તે સોજાના વર્ગમાં જાય. જુદી-જુદી ગાંઠો, પેટની અંદરની ગાંઠો, પેટમાં પાણી ભરાવું, હાથપગના સોજા, કાકડા, ગળામાં બહાર દેખાતી ગાંઠો અને કેન્સર સોજાના વર્ગમાં આવે. તમને થશે કે જુના જમાનામાં લોકોને કેન્સર અંગે પુરતું જ્ઞાન નહીં હોય માટે આમ કર્યુ હશે. ના મિત્રો ! વાત આમ નથી. કેન્સર મૂળ સોજાનો જ રોગ છે. તેનો પુરાવો તો આજનું કેન્સર વિજ્ઞાન પણ આપે છે. તમે જાણો છો કેન્સર વિજ્ઞાનનું અસલ ટેકનિકલ નામ શું છે ? જાણો છો ? ઓકોલોજી. આ ગ્રીક શબ્દ, બે શબ્દોના જોડાણથી બન્યો છે. ‘ઓગકોઝ’ વત્તા ‘લોગસ’. ઓગ્કોઝ એટલે શોથ-સોજા અને લોગસ એટલે વિજ્ઞાન. ઓકોલોજી એટલે શોથનું વિજ્ઞાન. છેને આયુર્વેદનો શ્રેષ્ઠ વિચાર ?

      સોજાના અનેક કારણો બતાવવામાં આવ્યાં છે. કેટલાક ખોરાકો છે, કેટલાક વિરૂદ્ધ ખોરાક ભેગા ખાવાની વાત છે, કેટલાક રોગો છે. આ બધા અંદરના કારણો કહેવાય. આમાના થોડા પણ આપણે જોઈએ તો જણાશે કે તેઓ-આયુર્વેદ વૈજ્ઞાનિકો આમાં કેટલા બધા ઉંડા ઉતર્યા હશે, તેની જાણ થાય છે.

      એકા એક વધુ ખાટો રસ ખાવોએ એક સોજાનું કારણ છે. વિજ્ઞાને આજે પુરવાર કર્યુ છે કે જો વિટામીન-સીનો ડોઝ ૫૦૦ મિ.ગ્રા.થી વધુ લેવામાં આવે તો લાંબા ગાળે કેન્સર કરે છે. ખોરાકમાં લેવાતા લીલા પદાર્થો તદ્દન કાચા સ્વરૂપમાં હોય, તો તે સોજા-કેન્સર કરી શકે છે. એક સંશોધન એવું છે કે આફ્રિકામાં કલેજા-લિવરનું કેન્સર વધુ જોવા મળે છે. તેનું કારણ મગફળી છે. આ મગફળીના પોપટાઓ કાચાં હોય અને ખાવામાં આવે તો તેમાં એક વિશેષ ઝેર હોય છે. જે લિવરનું કેન્સર કરે છે. એટલે આયુર્વેદમાં બધા ફણગાવેલા (વિરુદ્ધ) ધાન્ય ખાવાની મનાઈ છે. ત્રીજી બાબત છે, વધુ બળેલા ખોરાક ખાવાની કેટલાકને બળેલી ખીચડી, બળેલો હાંડવો, બળેલી (ભાખરી) ખાવામાં મજા આવે છે. પણ તે કેન્સર કરે છે. વ્યવહારમાં તો વિજ્ઞાન-કેન્સર વિજ્ઞાન અમ કહે છે કે તમારા હાથમાં આવેલ તલમાં પણ કેન્સર થઈ શકે. આમ, આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવેલ સોજાના ઘણા કારણો વાસ્તવમાં કેન્સર કરનાર તરીકે જોવા મળે છે.

      તમારે માત્ર કેન્સરનાં જ કારણો જાણવાં છે ને ? આપણે સોજાના કારણોમાં કેન્સર કરનારા કારણો જોયાં પણ આયુર્વેદમાં માત્ર કેન્સરના કારણો પણ બતાવવામાં આવ્યાં છે. મુખ્ય ત્રણ કારણો છે. ૧. કોઈ સ્થળે સતત ઘર્ષણ-પીડન થ્તું રહેતું હોય. ૨. પોલ્યુટેડ આહાર અને પીણાંઓ ૩. સતત માંસ ભક્ષણ. આ ત્રણ કારણો જ કેન્સર વિજ્ઞાનમાં-ઓકોલોજીમાં મુખ્ય બતાવવામાં આવ્યા છે.

(અપૂર્ણ)

માથાનો દુખાવો શું રોગ ગણાય ?

                                        


માથાના દુઃખાવાની વિગત–તેના વિકાસની વિગત અત્યંત વિસ્તૃત છે. આયુર્વેદમાં આને સંપ્રાપ્તિ કહે છે. જ્યારે મેડિકલ પરિભાષામાં તેને પેથોજેનેસીસ કહે છે. 

૯૦% માથાનો દુઃખાવો લક્ષણ તરીકે, બીજા રોગના પરિણામે જોવા મળે છે. એટલે કે તે મુખ્યત્વે લક્ષણ છે. છતાં રોગ તરીકે પણ છે. આયુર્વેદ અહીં સ્પષ્ટ છે. તે શિરઃશૂલને રોગ જ ગણે છે અને અગિયાર જાતનો માથાનો દુઃખાવો છે તેવું માને છે. 

બીજું, માથાનો દુઃખાવો જેટલો ક્રિયાત્મક ફંક્શન છે તેટલો રચનાત્મક, ઓર્ગેનિક નથી. ઓર્ગેનિક એટલે રચનાની ખરાબીથી થતો માથાનો દુઃખાવો. જેમ કે મગજમાં કેન્સરની ગાંઠ થાય અને માથાનો દુઃખાવો થાય કે મગજમાં લોહીની નળી તૂટે અને માથાનો દુઃખાવો થાય. 

ત્રીજું, મગજનો વલ્કલ (કોર્ટેક્ષ)વાળો ભાગ જો દુઃખાવાની અનુભૂતિ વ્યક્ત કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો વ્યક્તિને દુઃખાવો અનુભવાતો નથી. ઉપરાંત ગાઢ ઊંઘમાં, હીપ્રોસીસમાં કે એનેસ્થેસિયા આપ્યો હોય ત્યારે દુઃખાવાનો અનુભવ થતો નથી. આ બધાંમાં મગજ વલ્કલ (સેરીબ્રલ કોર્ટેક્ષ) વેદનાનો અનુભવ થતો નથી. ટૂંકમાં દુઃખાવાનાં સંવેદનો ગ્રહણ કરનાર મગજના ભાગો જો તેનું યોગ્ય ઈન્ટરપ્રિટેશન ન કરે તો મગજને માથાના દુઃખાવાનો અનુભવ થતો નથી.

મગજના ભાગો જેમ વેદનાને અનુભવવામાં કેટલીક બાબતો પર આધાર રાખે છે તેમ દુઃખાવાના સંવેદનો સ્વીકારનાર–ગ્રાહક રીસેપ્ટર્સ પણ કેટલીક બાબતોથી પ્રભાવિત થાય છે. આ પરિબળોમાં યાંત્રિક પરિબળ (મિકેનિકલ પરિબળ) અને માનસિક પરિબળ (સાયકોજેનિક ફેક્ટર).

યાંત્રિક પરિબળમાં ગ્રાહક તંતુઓ પરનું દબાણ પેઈન–રૂજા પર અસર કરે છે. દબાણ, દુઃખાવો વધારે છે. જેમ કે કેન્સરની ગાંઠ, વ્રણ વસ્તુ (સ્કાર), વિદ્રધિ (એબ્સેસ), રક્તગ્રંથિ (એન્યુરિઝમ), મસ્તિષ્કગત રક્તસ્રાવ (સેરિબ્રલ હેમરેજ) અને કોઈ જાતનો અંદરનો કે બહારનો પાક (ઈન્ફ્લેમેટરી કંડીશન).

આવું જ મગજમાં આવેલ પ્રવાહી (સેરીબ્રોસ્પાઈનલ ફ્લુઈડ)નો માર્ગ બંધ થાય કે અવરોધ થાય કે મગજમાં આવેલ લોહી પરિભ્રમણ અવરોધાય ત્યારે પણ ત્યાં મગજની અંદરનું દબાણ વધીને (ઈન્ટ્રાકેનિયલ પ્રેશર) દુઃખાવો ઊભો કરે છે.                                      

હવે વિજ્ઞાન નરમ પડ્યું છે. જેમાં જેને અત્યાર સુધી માત્ર તે રોગનું લક્ષણ છે, લક્ષણ છે એમ જ કૂટે રાખતું હતું તે હવે ધીમે અવાજે એમ કહેવા લાગ્યું છે કે, તે રોગ હોઈ શકે છે. માથાનો દુખાવો આવો એક રોગછે જેને મેડિકલ સાયન્સ માત્ર રોગનું લક્ષણ ગણતો ને જે હવે હળવે હળવે રોગની સ્વિકૃતિ પામતો જાય છે. આયુર્વેદમાં પહેલેથી જ આ રોગ અન્ય રોગનું લક્ષણ (જેમ કે તાવનું) અને સ્વતંત્ર રોગ પણ ગણવામાં આવ્યો છે. આયુર્વેદના બધા આવાર્યો તેને રોગ ગણાવે છે. રોગનાં કારણો પણ વર્ણવે છે….

તેનાં લક્ષણો જાણીને નવાઈ લાગશે પણ એક કોન્ફરન્સમાં મળેલા વિશ્વના નિષ્ણાતોને એક જુનિયર નિષ્ણાતે એવું કહ્યું કે મારી સારવારમાં કેટલાક એવા રોગીઓ આવ્યા છે કે જેઓને માથાનો દુખાવો શરૂ થયો તે પહેલાં કોઈ જ રોગ ન હોય. અને માથું મટી ગયા પછી કોઈને પૂછ્યા વિના કે કશી તપાસ કરાવ્યા વિના પોતાના મૂળ કામે ચડી ગયા હોય. આવું મને પણ ઘણામાં ઘણી વખત જોવા મળ્યું છે. આવાને કોઈ રોગનું લક્ષણ કઈ રીતે ગણી શકાય ? તેના આ પ્રહાર પછી તો ઘણા નિષ્ણાતોએ પોતાના અનુભવો વર્ણવ્યા અને સંમત થયા કે માથાનો દુખાવો સ્વતંત્ર રોગ હોઈ શકે છે.

એ સ્વીકારવું પડે કે આયુર્વેદના નિષ્ણાતો વધુ પ્રજ્ઞાવાન હતા. એટલે તેઓએ આ સત્યને સૌ પહેલાં સ્પષ્ટ બતાવી દીધું. જે લોકો વધુ ઉંચાઈએ ઊભા હોય છે તેઓ વધુ જોઈ શકે છે….એક કોન્ફરન્સમાં એક વૈજ્ઞાનિકે ઐતિહાસિક બાબતને આગળ કરીને એવું બતાવ્યું હતું કે પશ્ચિમના ઘણા નિષ્ણાતો માથાના દુખાવાથી પીડાયા હતા. તેઓને આ દુખાવા સિવાય કોઈ રોગ હતો કે નહીં તેની વિગતો મળતી નથી. આ સૌમાં જુલિયસ સિઝર, મહાન સિકંદર, મહાન સંગીતકાર બિથોવન, ચાર્લ્સ ડાર્વિન, હેનરી ચહાઈન તથા લ્યુઈસ કેરોલ અને મોંપાસા જેવાઓ માથાના દુખાવાથી પીડાતા હતા.

(લેખકના પુસ્તક ‘માથાનો દુખાવો’માંથી સાભાર.) 

સંપર્કઃ રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ,

૧૭૩, આઝાદ સોસાયટી, સહજાનંદ કૉલેજ પાછળ, અમદાવાદ – ૧૫

ફોન – ૨૬૭૪૪૨૪૦ / મોબાઈલઃ  98989 26642 

આયુર્વેદમાં “સહજ બળ”નો વિચારઃ

સહજબળ અંગે ખાસ…                     – રાજવૈદ્ય એમ.એચ. બારોટ


આપણી ચર્ચામાં છેલ્લે જે બાબત જોવાની છે તે સહજબળની છે. આપણે જોઈ તે જાગૃતિથી તમે તમારું આરોગ્ય જાળવી શકશો. પણ ગમે તેવાં તોફાનોમાં-તોડફોડમાં શરીર ટકી રહે અને ફરી બળવાન બને તે તો જો તમે સહજ બળ લઈને જન્મ્યા હશો તો જ શક્ય છે.


તમારામાંના ઘણા મિત્રોએ અનુભવ્યું હશે કે આપણા ત્રણ-ચાર મિત્રો ધૂમ્રપાન કરે છે, ગમે ત્યાં ફરે છે, ઉજાગરા કરે છે, ગમે તેવું કચરા જેવું ખાય છે, તેને સ્ત્રીમિત્રો પણ વધુ છે અને છતાં બીજા મિત્રોથી તેની તંદુરસ્તી સારી છે, અને ત્યારે તમે લોકોએ કદાચ ચર્ચા પણ કરી હશે કે આ તો મોટી ગરબડ છે. આપણે બહુ કાળજી રાખીએ છીએ અને પેલો મારો બેટો બેફામ વર્તે છે તો પણ તગડો છે અને જો ધીરજવાન નહીં હો તો તમે પણ તેમાંનું કેટલુંક કરવા માંડો પણ ખરા.


પ્રશ્ન થવો સાહજિક છે કે આવું કેમ બને છે ? આનો જવાબ સરળ તો નથી જ છતાં એકાદ મુદ્દાને જ નજર સમક્ષ રાખીને ઉત્તર આપવો હોય તો એમ કહી શકાય કે તમારો ડાંડ મિત્ર સહજબળ લઈને જન્મ્યો છે. એટલે તમારા પ્રશ્નોની હારમાળાનો સામનો લેખક તરીકે મારે જ કરવો પડે, તે પહેલાં થોડી બાબત તમારી સમક્ષ બતાવી દઉં.


આયુર્વેદમાં ત્રણ બળ બતાવવામાં આવ્યાં છે. સહજબળ. કાલકૃતબળ અને યુક્તિકૃતબળ. અહીં બળ શબ્દ સામાન્ય અર્થમાં શરીરની શક્તિ-સ્ટેમિનાના અર્થમાં છે. પણ તેનો વિશેષ અર્થ પણ છે. આ વિશેષ અર્થ એટલે વ્યક્તિમાં રહેલ રોગ–પ્રતિકાર શક્તિ. જેને અંગ્રેજીમાં ઈમ્યુનિટિ કહેવામાં આવે છે.


સહજબળ એટલે માતા–પિતા તરફથી મળેલ કુદરતી બળ. માતા–પિતા બંને તંદુરસ્ત હોય, તેમનાં બીજ પણ તંદુરસ્ત હોય તો બાળક બળવાન બને છે. મહાભારતમાં જોયું તેમ ભીમ જન્મતાની સાથે પડ્યો તો પથ્થરની શીલા તોડી નાખી. આ તેનું સહજબળ. તમે રોમનો ઈતિહાસ વાંચ્યો હોય તો ‘સ્પાર્ટા’ નામની ત્યાંની પ્રજા જન્મેલા બાળકને પહાડ પરથી નીચે ગબડાવતા. આમાંથી જે બચી જાય તેને જ બાળક તરીકે અપનાવતા. વિચારો આમાંથી કોણ બચતું હશે ? અને જે બચતું હશે તે કેટલું જીવંત બળવાન હશે !


તમે કોઈના સહજબળને ચેલેન્જ કરી શકતા નથી. હવે તમારા ખ્યાલમાં આવ્યું હશે કે આ યુક્તિ-પ્રયુક્તિ એટલે સારો ખોરાક, કસરત અને આયુર્વેદના બતાવેલ વ્યાયામ-તેલ માલિશ દ્વારા શરીરને મજબૂત બનાવવું. રામમૂર્તિની વાત તો તમે સાંભળી જ છે. તે વિશ્વનો શ્રેષ્ઠ પહેલવાન બની ગયો હતો. તે પોતાની છાતી પર હાથી ચલાવી શકતો. નાળિયેરી પરના નાળિયેરને હલબલાવીને નીચે પાડી શકતો. અરે, ઝેર પણ પચાવી જતો. પણ આ અસાધારણ બાબત છે. સામાન્ય રીતે આ યુક્તિ-પ્રયુક્તિનો અર્થ એટલે યુક્તિબળ. અત્યારે મેડિકલ વિજ્ઞાને જે ઈનોક્યુલેશન અને વેક્સિનેશન વિકસાવ્યાં છે તે વાસ્તવમાં આ યુક્તિબળ જ છે. જેમાં વેક્સિન અપાઈ હોય તે બાળક જે રોગ સામે લડી શકે-પ્રતિકાર કરી શકે. પણ આ સાધારણ ઉપાય છે. શ્રેષ્ઠ ઉપાય તો આયુર્વેદમાં જે પ્લાન્ડ કરવામાં આવ્યા છે, તેવા સુવર્ણપ્રાશ, કર્ણવેધન અને દસ વર્ષ સુધીના વિવિધ સિદ્ધઘૃતો-મેડિકેટેડ ઘી આપવા એ જ શ્રેષ્ઠ છે.


વાત કરી રહ્યા છીએ તો ત્રીજા બળને પણ બતાવી દઉં. આ ત્રીજું બળ એટલે કાલકૃત બળ. અર્થ તદ્દન સરળ છે. ૠતુ દ્વારા મળતું બળ અને વયની દ્દષ્ટિએ મળતું બળ એટલે કાલકૃત બળ. કહેવાની ભાગ્યે જ જરૂર છે કે આપણે શિયાળામાં બીજી ૠતુ કરતા બળવાન હોવાનું અનુભવીએ છીએ. એજ રીતે તદ્દન નબળી વ્યક્તિ પણ યુવાનીમાં કંઈક વધુ બળવાન હોવાનું અનુભવે છે. આની એટલી વિસ્તારથી ચર્ચા આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવી છે કે તેનું વર્ણન આવશ્યક છે.


હા, સહજબળ અંગે બૌધ્ધિકોનું ધ્યાન દોરવું મને બહુ જરૂરી લાગે છે. કારણની ચર્ચા હું ઉપર કરી ચૂક્યો છું.


તમારાં બાળકોમાં જો આ સહજબળ ન હોય તો તમારાં બાળકોનાં બાળકો સહજ બળવાળાં જન્મે તે તો તમે અવશ્ય કરી શકો છો અને આમા બહુ મુશ્કેલી નથી. બાળકોને બૌધ્ધિકો બાળલગ્ન કરાવે તે તો કલ્પવું શક્ય નથી. પણ આજના યુગના યુવાનો બહુ મોડા પરણે છે, યુવતીઓ મોડી પરણે છે. બાળલગ્નોની જેમ આ લગ્નો પણ ઈચ્છનીય નથી. યાદ દેવરાવવાની ભાગ્યેજ જરૂર છે કે સ્ત્રીઓમાં ૩૦ વર્ષ પછી-વધુમાં વધુ ૩૫ વર્ષ પછી ફર્ટિલીટી પ્રજનનક્ષમતા ઘટી જાય છે. એટલે જે યુવતી ૧૮ વર્ષથી શરૂ કરીને ૨૮ વર્ષ સુધીમાં પોતાનાં બાળકોને જન્મ આપે તે બાળકો ૨૮ વર્ષ બાદ જન્મતા બાળક કરતાં વધુ સહજબળવાળાં હોય છે. અલબત, પુરુષોમાં ફર્ટિલીટી સ્ત્રી કરતાં વધુ લાંબી છે. છતાં તે દ્વારા થતું પ્રજનન ૨૫ થી ૩૫ વર્ષમાં શ્રેષ્ઠ હોય છે. ૨૫માં વર્ષે ઉત્તમોત્તમ.

એટલે ઘરના મોભી તરીકે સહજબળવાળાં બાળકો તમારા કુટુંબમાં આવે તે જોવાની જવાબદારી તમારી ગણાય. જો સહજબળવાળાં બાળકો કુટુંબમાં આવશે તો તમારા ઘરમાં હેલ્થના ઘણા પ્રશ્નો હલ થઈ જશે.


સહજબળ માટે બીજું જરૂરી છે, સ્ત્રીઓની સગર્ભા અવસ્થા દરમિયાન આયુર્વેદના નિયમો દ્વારા પાળવામાં આવતી સગર્ભાચર્યા. આ ચર્યા આયુર્વેદમાં જ શ્રેષ્ઠ છે. એટલે પુત્રવધુ કે પૌત્રવધુ  સગર્ભા હોય ત્યારે નિષ્ણાત આયુર્વેદના વૈદ્યની સલાહ અવશ્ય લો. તમે કહેશો કે આજે તો સોનોગ્રાફી અને અનેક પરીક્ષણો દ્વારા સગર્ભાઓની ચકાસણી કરવામાં આવે છે અને રોગોનું સગર્ભા સ્ત્રીનું અને ગર્ભમાં રહેલ બાળકના રોગોને જલ્દી પકડી શકાય છે. આમાં વાદવિવાદ ઘણો જ છે. બધું કહેવા માટે આપણી પાસે સમય નથી. પણ તમે એ ન ભૂલશો કે સોનોગ્રાફી હું અને તમે માનીએ છીએ તેટલી સરળ પ્રક્રિયા નથી. તેમાંથી પસાર થતાં અલ્ટ્રાસોનિક સાઉન્ડ ગર્ભમાં બાળકને અવશ્ય નુકશાન કરી શકે છે. તેનો વારંવાર ઉપયોગ ખતરનાક બની શકે છે. અરે, આપણે તેની વિગતે ચર્ચા કરતા નથી. પણ આ પરીક્ષણો પછી બાળકની પુષ્ટિ માટે આયુર્વેદમાં બતાવેલ દર મહિનાનો – ગર્ભ માટેનો આહાર શ્રેષ્ઠ છે. તેનાથી બાળક પુષ્ટ થાય છે. એટલું જ નહીં સામાન્ય ખામીઓ દૂર થઈ જાય છે. એટલે તેને અપનાવવી જ જોઈએ.


છેલ્લે….મેં તો સગર્ભાવસ્થાની વાત કરી પણ શ્રેષ્ઠ બાળકો માટે તો સ્ત્રી ૠતુધર્મમાં બેસે તે ગાળાના શિસ્તના નિયમો પળાવવા જોઈએ. કારણ કે નવું બીજ આ ગાળામાં જ તૈયાર થાય છે. તેનો આહાર, વિહાર તથા ડુ અને ડોન્ટ ડુ ને વળગી રહેશો તો અવશ્ય સહજબળ બાળ જન્મશે.


વ્યસનથી બચોઃ-


બૌધ્ધિકો અને વ્યસન અત્યારે તો એકબીજાના પર્યાય બની ચૂક્યા છે. બુદ્ધિનું જેટલું કામ વધુ, તર્કનું જેટલું કામ વધુ તેટલી તમાકુ વધુ, તેટલા ગુટખા વધુ, પાન વધુ કે સિગારેટ વધુ. આ એક દુર્ભાગી વિષચક્ર છે. આમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ ધંધાનો બૌધ્ધિક બાકી હશે. પછી તે ધંધો ચિકિત્સાનો હોય, વકીલાતનો હોય કે અન્ય કોઈ હોય.


તમને જાણીને નવાઈ લાગશે. પણ અમેરિકાના ડૉકટર્સનું સરેસાશ આયુષ્ય આમ જનતા કરતાં દસથી પંદર ટકા ઓછું છે. હવે આ તો કદાચ તેમની ધંધાકીય મનોદૈહિક અતિ વ્યાપારનું પરિણામ હોઈ શકે. પણ સોશ્યલ પેથોલોજીની એટલી જ જવાબદારી બતાવવામાં આવી છે. અરે, ત્યાંના સમાજશાસ્ત્રીઓના મતે સર્વેક્ષણમાં જુના હીલર્સ તન-મનનો સુંદર તાલમેલ રાખતા હતા. જ્યારે અત્યારના ડૉકટર્સ માત્ર મશીન બની ગયા છે. તેઓને તન-મનનો તાલમેલ સુઝતો નથી.


સર્વેક્ષણમાં અમેરિકન  ડૉકટર્સ ચેઈન સ્મોકર્સ અને ડ્રગ્સના સેવી બની ગયાનું ચોકાવનારું તારણ છે. આમ આપણે જે વાતથી બૌધ્ધિકતા અને વ્યસનનો અવિનાભાવિ સંબંધ બતાવ્યો તે અમેરિકનોમાં તો અવશ્ય જોવા મળે છે. ભલે આટલો બધો ન હોય પણ આપણે ત્યાં બૌધ્ધિકો-ડૉકટર, વકીલો, પ્રોફેસર્સ, ચાર્ટડ એકાઉન્ટન્ટ, કંપનીઓના એકઝીક્યુટીવમાં આ પ્રમાણ સારા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. હું એક એવા એડવોકેટને ઓળખું છું કે જે નાની ઉંમરમાં સેરીબ્રલ સ્ટોકના કારણે ગુજરી ગયા કારણ કે તે ચેઈન સ્મોકર હતા.

યાદ રાખો, વ્યસન તમારી તંદુરસ્તીને તો જરૂર નુકસાન કરે છે. પણ તમારા કુટુંબીજનોમાં પણ નુકસાન કરશે. ધૂમ્રપાન આવું કરી શકે છે. તમારામાં સહજબળ હશે તો ઓછું નુકસાન થશે. તો તમારા સંતાનોને નુકસાન કરશે. અરે, એવા દાખલા જોવા મળ્યા છે કે દાદા ૯૦ વર્ષે ગુજર્યા હોય, હટ્ટાકટ્ટા હોય, તેના દીકરાના દીકરામાં બ્રેઈન ટ્યુમર નાની ઉંમરે જોવા મળ્યું. શક્ય છે કે આ દાદાએ આપેલો વારસો હોઈ શકે માટે વ્યસનનો ત્યાગ કરો.

સમાપ્ત

હૃદય–રોગ (૨)

રોગની રોકથામ.                                                 – રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ.

હાર્ટ એટેકમાં બહુ નુકસાન ન થયું હોય, થોડું નુકસાન થયું હોય, કે સહેજ પણ નુકસાન થયું ન હોય ત્યાર પછીના એટેકને રોકવો એ તમારું મુખ્ય કામ છે. આ માટે પણ આહાર-વિહાર અને ઔષધ ખૂબ જ જરૂરી છે.

આહારઃ-

જો શરીરમાં ચરબી સારા પ્રમાણમાં હોય તો બાફેલાં શાકભાજી, આવતા–જતા તલના તેલમાં વઘારેલાં શાકભાજી લેવાં જોઈએ. બાકીના બધાં તેલ ચરબી વધારશે, અથવા હૃદયને ફાયદાકારક અને નુકસાનકર્તા બંને (પોલી અને અન સેચ્યુરેટેડ ફેટ)ને ઘટાડે છે. જે છેલ્લે બહુજ નુકસાનકારક ગણાય છે.

અમ્લરસ હૃદયને હિતકારી છે. માટે વધુ વજનવાળાએ થોડા ગરમ પાણી અને તેમાં લીંબુનાં ટીપાં નાખી લેવાં જોઈએ. માઈલ્ડ લીંબુનું સરબત ચાલે. મોળી છાસ ચાલે, ગાયનું ઘી ૧૦ ગ્રામ જેટલું રોટલીમાં ચોપડી શકાય-લગાવી શકાય. આંબાનો રસ (જો ૠતુ હોય તો), એકાદ કણ મીઠું અને મધ મેળવી લેવું સારું. ટૂંકમાં થોડા પ્રમાણમાં ખટમીઠ્ઠાં ફળોનો રસ (જમ્યા પછી, બપોર પછી) લઈ શકાય. સવારમાં પલાળેલા, બાફેલા કઠોળ થોડુંક લીંબુ નીચોવીને લઈ શકાય. બપોરે ભૂખ પ્રમાણે દાળભાત, શાક અને સાંજે મલાઈ વગરનું દૂધ, રોટલી, તલનું તેલ નાંખેલી ખીચડી લઈ શકાય.

વિહારઃ-

વ્યાયામ-કસરત હૃદયરોગના હુમલા પછી ખરેખર કોઈ નુકસાન ન થયું હોય તો વ્યાયામ-કસરત એ શ્રેષ્ઠ સારવાર છે. આમાં યોગનાં આસન ઉત્તમ છે. માત્ર ત્રણ આસનો આમાં બહુ જ મદદ કરી શકે છે. (૧) પવનમુક્તાસન, સર્વાંગાસન અને શવાસન. આમાં શવાસનમાં કોઈ જ ક્રિયા કરવાની હોતી નથી. પવનમુક્તાસનમાં તમારે સાદડી જેવું પાથરી ઘૂંટણથી પગને વાળો અને ઘૂંટણ પાછળ બંને હાથ આંગળા પરોવીને રાખો. પછી દાઢી ઘૂંટણે અડકાવવાની કોશિષ કરો. આ અંગે જરૂર પડે યોગાચાર્યની મદદ લો. રોજ આવી ક્રિયા પાંચેક વખત કરો પછી પાંચ મિનિટ શવાસન કરો.

બીજું આસન છે-સર્વાંગાસન. આ આસનમાં સૂઈને કમરથી નીચેનો ભાગ ઉપર ઊઠાવવાનો હોય છે અને કમર પર હાથનો ટેકો આપવાનો હોય છે. દોઢેક મિનિટ આવી સ્થિતિમાં રહો. પછી ધીરેથી પગને ઘૂંટણથી વાળી પછી ચત્તા સૂઈ જાઓ. ફરી શવાસન કરો.

ઉપરનાં બંને આસનો હૃદયને સારી એવી કસરત પૂરી પાડે છે. તે પેટની માંસપેશીઓ, ઉદરપટલનું દબાણ હૃદય પર દબાણ હટાવીને તે શ્રેષ્ઠ મદદકર્તા પૂરવાર થાય છે.

આ બંને આસનો પહેલાં એકાદ કિ.મિ. ચાલવું જોઈએ. ચાલવાથી આખા શરીરને કસરત મળે છે. ચાલતાં ચાલતાં જો તમે બંને હાથને ખુલ્લા રાખવાને બદલે હાથની મુઠ્ઠી વાળો અને ખુલ્લી કરો, મુઠ્ઠી વાળો અને ખોલો. એમ જ કરતા જશો તો હાથનું લોહી બહુજ સારી રીતે હૃદય પર કસરતની અસર ઊભી કરશે.

આ કસરતો વાસ્તવમાં યોગાસનો પછી પ્રાણાયામ, ધ્યાન પણ હૃદયને બહુ જ મદદ કરે છે.

હા, હૃદયરોગના એટેકમાં જો હૃદયને નુકસાન થયું હોય, તો પછી તે નુકસાન કેટલું છે તેના આધારે યોગાસન અને ચાલવા જેવી કસરતો ગોઠવવી પડે. હા, શવાસન, પ્રાણાયામ અથવા ડીપબ્રીધ કે ધ્યાન ગમે તેવા હૃદયરોગમાં ફાયદો કરે છે.

બાકી એક દાખલો આપ્યા વિના રહી શકતો નથી. શ્રીમતી શેખને મૂળ તો સ્તનનું કેન્સર હતું. તેની સારવાર ચાલતી હતી. પરંતુ તે સારવારે તો ચમત્કાર સર્જયો. તેને હૃદયરોગમાં વાલ્વ, દિવાલ અને અનિયમિતતા સહિત અનેક ખામીઓ હતી. હૃદયરોગની દવાઓ ચાલુ હોવા છતાં તે જ સ્થિતિ હતી. તે આયુર્વેદની દવા પછી માત્ર એકાદ ખામી રહી. બ્લડપ્રેશર નોર્મલ થઈ ગયું, ડાયાબીટીસ (પીપીબીએસ) ૨૦૦એ પહોંચી ગયું. સ્તન કેન્સરમાં ઘણોજ ફાયદો થયો.

હૃદય–રોગઃ મારક નંબર વન !

 

હૃદયરોગ                                                                 – રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ.


દશ મારક રોગોમાં આજે પણ હૃદયયોગ પ્રથમ સ્થાને છે. બીજા રોગો આગળ પાછળ જાય છે. કૅન્સર મારક રોગોમાં નવમું સ્થાન ધરાવતો હતો. તે આજે બીજા સ્થાને આવીને બેસી ગયો છે, પણ હૃદયરોગે પોતાનું એક નંબરનું સ્થાન ક્યારેય ગુમાવ્યું નથી. અહીં એક વાત ભારપૂર્વક કહેવા માગું છું હૃદયરોગ એટલે કોઈપણ કારણથી થયેલ હૃદયરોગ. ઘણા હૃદયરોગના હુમલાને પણ હૃદયરોગમાં ખપાવી નાખે છે. હૃદયરોગનો હુમલો મુખ્યત્વે એક જ કારણથી આવે છે. જેમાં હૃદયને લોહી આપનાર નળીઓ – હાર્દિકી ધમનીઓ –માં અવરોધ (કોરોનરી આર્ટરી ડીસીઝ) થતાં હૃદયરોગનો હુમલો આવે છે. આ હુમલો હૃદયરોગમાં ફેરવાય ખરો અને ન પણ ફેરવાય. જો આ હુમલાને કારણે હૃદયની કોઈ દિવાલને નુકસાન થાય તો ત્યારબાદ રોગી, હૃદયરોગી કહેવાય છે. અહીં બીજું એટલું જ રસપ્રદ તારણ આયુર્વેદમાં બતાવવામાં આવ્યું છે. આયુર્વેદમાં જે રોગોમાં નામ જે તે રચનાત્મક વિકૃતિ-ઓર્ગેનિક ડીસઓર્ડર સમજવામાં આવે છે. દા.ત. હૃદયરોગ એટલે હૃદયની દિવાલો, વાલ્વ કે ધમનીઓમાં જોવા મળતી ખરાબી. શિરોરોગ મગજ, તેનાં અંગોપાંગ, ધમનીઓની રચનાત્મક વિકૃતિ સમજવામાં આવી છે.


હૃદયરોગનાં કારણોને બે વિભાગમાં વહેંચી શકાય. એક કારણ દૂરનાં કારણો છે. આયુર્વેદ તેને વિપ્રકૃષ્ટ કારણ કહે છે. અને બીજાં છે નજીકનાં કારણો. આ કારણો સંત્રિકૃષ્ટ કારણો કહેવાય છે. અત્યારનું વિજ્ઞાન દૂરનાં કારણો બતાવતાં કહે જે હૃદયરોગનો હુમલો લાવી – પાછળથી હ્રદયરોગ કરે છે. વ્યવહારમાં જોવા માટે ઘણાં કારણો બતાવવાનાં છે. જેમકે વધુ પડતું વજન, ધુમ્રપાન, દારૂ, લોહીમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોવું, બેઠાડુ જીવન, ચિંતા અને માનસિક તાણ અને ડાયાબીટીસનું હોવું મુખ્ય માનવામાં આવે છે. યાદ રાખો અત્યારના વિજ્ઞાનમાં આ કોઈ કારણો સામૂહિક કારણોને હ્રદયરોગનું મુખ્ય કારણ ગણવાનું વલણ નથી. આ બધાં જોખમી પરિબળો છે – રિસ્ક-ફેક્ટર્સ. આ બધા લોહીની નળીઓ, હૃદયને લોહી પહોંચાડતી નળીઓને ચરબીથી અવરોધે છે. હૃદયરોગનો હુમલો આવી શકે છે.      દૂરનાં કારણોની જેમ આયુર્વેદમાં નજીકનાં કારણો બહુ જ સ્પષ્ટ બતાવ્યાં છે. યાદ રાખો આયુર્વેદ આ કારણો જ ગણે છે, રિસ્ક ફેક્ટર્સ નહીં.


હૃદયરોગનો હુમલોઃ-


આ માત્ર નિષ્ણાત – વૈદ્ય – ડૉક્ટરનું કામ છે. એટલે તેની સારવાર જાતે ન કરવી જોઈએ. અહીં, યાદ રાખો માત્ર છાતીનો દુઃખાવો એ હૃદયરોગનો હુમલો નથી.  પુષ્કળ પરસેવો થવો શ્વાસ વધી જવો, બહુ જ બેચેની થવી, ઉલ્ટીઓ કે ઝાડા થવા કે હાજત થવી. છાતીની માંસપેશીઓનો દુઃખાવો, ઘણીવાર પેટની ગરબડ વાસ્તવમાં હૃદયરોગ હોય છે. અને છાતીનો દુઃખાવો વાસ્તવમાં તો પેટની ગરબડના કારણે હોઈ શકે.


હૃદયરોગની સારવારઃ-


આમાં હેમગર્ભ, બૃહત વાત ચિંતામણી, બૃહત, કસ્તુરી, ભૈરવ હરિતક્યાદિ ચૂર્ણ, અર્જુનારિસ્ટ જેવી ઘણી દવાઓ છે. રોગીનો રોગ પ્રકૃતિ, ૠતુ વગેરે મુખ્યત્વે આ રોગનાં લક્ષણોને અનુરૂપ સારવાર કરવી જોઈએ.


છાતીમાં બહુ દુઃખાવો હોય તો બૃહત વાતચિંતામણી શ્રેષ્ઠ છે. પણ નાડીની અનિયમિતતા સાથે હૃદયરોગની ફરિયાદો, પેશાબ થોડો આવવો, સાંજે પગે સોજા આવવા, જેમાં હેમગર્ભ રસ શ્રેષ્ઠ છે. આમ રોગની લાક્ષણિકતાને પણ સારવારમાં પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ.


આહારઃ-


પ્રવાહી ખોરાક, સુપાચ્ય ખોરાક, બાફેલો ખોરાક સારો. મીઠાનું પ્રમાણ ઘટાડો અને આયોડાઇઝડ નમકની જગ્યાએ સિંધાલુણ વાપરો. તળેલું, વાસી, વાલ, વટાણા અને મેંદાની આઈટમો સદંતર બંધ કરો. સૂકા નાળિયેરનું પાણી, માઈલ્ડ લીબુંનું પાણી-

શરબત, મોળી છાશ આપી શકાય. મગ, મગનું પાણી શ્રેષ્ઠ છે.

વિહારઃ-


શક્ય તેટલું બ્રહ્મચર્ય પાળો. પશ્ચિમના વાદે એ ન ભૂલો કે તેનું મહત્ત્વ નથી. બહુ મહેનતનું કામ ન કરો, તેમ જ બેઠાડુ ન બની જાઓ. શક્ય હોય તો ધીમે ધીમે કામ-આરામ, કામ-આરામનું સૂત્ર અપનાવો. દિવસે ઊંધવાનું નહીં. આરામ કરવાનું રાખો. રાત્રે જાગવાનું છોડો અને ખરેખર જાગરણ થયું હોય તો જમ્યા પહેલાં થોડું ઊંઘી લો. અથવા આરામખુરશીમાં ઝોકાં ખાઓ. કહેવાની ભાગ્યે જરૂર છે કે આયુર્વેદમાં બ્રહ્મચર્ય સાપેક્ષ શબ્દ છે અને તે તમારી ઉંમર, ૠતુ, જાતીય ઈચ્છા, આહાર એમ ઘણી બાબતો પર આધાર રાખે છે. એટલે એ અર્થમાં બ્રહ્મચર્ય પ્રતિદિન જાતીય વ્યવહારો બંધના અર્થમાં નથી.

 

સુખી લોકોનો મારક રોગ – મધુમેહ

મધુમેહ-ડાયાબીટીસ મેલીટસઃ-                         રાજવૈદ્ય એચ. એમ. બારોટ.


બૌધ્ધિકો જો આર્થિક રીતે વધુ સુખી હોય, ચરબી વધુ પડતી થઈ જાય અને દિવસે ઊંઘવાની ટેવ હોય તો મધુમેહ જલ્દી થઈ શકે છે. ભારતમાં હ્રદયરોગ અને મધુમેહનું પ્રમાણ દિવસે દિવસે વધી રહ્યાનું નિષ્ણાતો માને છે. આના બીજા ઘણા કારણો હશે, પણ મહેનતનું મહત્વ ઘટી જવાથી તૈયાર ખોરાક ખાવાથી અને જીવન વધુ ટેન્શન વાળું બની જતાં આ રોગ વધ્યો હોવાનું મને લાગે છે


સારવારઃ-


મધુમેહની સારવારમાં ત્રણ બાબતનું સંયોજન અનિવાર્ય છે. આ ત્રણનું સંયોજન એટલે દવા, ખોરાક અને કસરત સુશ્રુતના મતે આ રોગમાં જવનો ખોરાક, કૂવા ખોદવા જેવી મહેનત (પેનક્રિયાસ પર અસર કરનાર કસરત અને કુવો લોકોપયોગી કામ છે.) અને શિલાજિત જેવી દવાઓનો ઉપયોગ કરવાનું વિધાન ૧૦૦% વૈજ્ઞાનિક છે. ગોળી ગળો અને સાજા થાવ. તેવી બાબત ત્યાં નથી કે જ્યાં માત્ર ઈન્સ્યુલીન લઈને પેનક્રિયાસને હંમેશા નિષ્કિય કરી નાખવાની વાત પણ નથી જ. બધા દુષ્પરિણામોની વાત કરવાનો અહીં પ્રસંગ નથી છતાં આ રોગના ત્રણેક ઉદાહરણોતો આપ્યા વિના રહી શકતો નથી.


ન્યુરોપથીઃ-


વાત નાડીઓ (નવર્ઝ)ની કામ કરવાની અશક્તિ ન્યુરોપથી કહેવાય છે. તો નાડીઓમાં પાક થવો તે ન્યુરાઈટીસ કહેવાય છે. મધુમેહના રોગીઓને ખાસ કરીને તો પગની કળતર આ ન્યુરાઈટીસના કારણે થાય છે.


શ્રીમતી ગુણવંતી બેન શાહ ઉંમર ૪૫ વર્ષ. આક દિવસ વીઝીટે બોલાવે છે. તેની ફરિયાદ છે, જમણી આંખનું પોપચું ઢળી પડ્યું હોવાથી આંખ ખુલતી નથી. મૂળ કેઈસ એક ડાયાબેટોલોજિસ્ટનો હતો. તેણે ઓપ્થેલોમોજિસ્ટને મોકલ્યો તેણે વળી ન્યુરોફીજીશીયનની સલાહ લીધી. પણ છેલ્લે તો વાજતે ગાજતે ડાયાબેટોલોજિસ્ટ પાસે જ આવ્યું. કારણ બહુ જ સ્પષ્ટ હતું. આ રોગોના કારણ આંખના ઉપલા પોપચામાં આવેલ નાડી કામ કરતી ન હતી અને તેનું કારણ ડાયાબીટીસ જ હતું. ડાયાબીટીસના કારણે ન્યુરોપથી થઈ હોય તે મટે પછી જ આંખ સુધરે એટલે આયુર્વેદ સાંભર્યું.


રોગીને ડાયાબીટીસની દવાઓ તો ચાલુ જ હતી પણ તે કંટ્રોલમાં આવતો ન હતો. પીપીબીએસ બોર્ડર લાઈન સુધી જ હતો. આયુર્વેદની વાત વ્યાધિની સારવારે કર્ણ પૂરણ, નેત્ર તર્પણ (આ ઉપચારે વધુ મદદ કરી). વસંતકુસુમાકરને બંધ કરીને વાત ચિંતામણી શરૂ કરી કે પંદર દિવસમાં રોગી ૧૦૦% સાજો થઈ ગયો. જે ડાયાબેટોલોજિસ્ટ માટે પણ નવાઈની વાત હતી, આશ્ચર્ય હતું


નપુંસકત્વઃ-


મિ. એસ ૪૮ વર્ષની ઉંમર કામદાર રાજ્ય વિમા યોજનાના કર્મચારી કોઈકની સલાહથી આયુર્વેદમાં સારવાર લેવા આવ્યા. થોડા સમય સારવાર લીધા પછી રોગીએ કહ્યું કે તેને ડાયાબીટીસ પછી નપુંસકત્વ શરૂ થયું છે. એટલે વસંતકુસુમાકર શરૂ કરી. તેનાથી તેને ઘણો જ ફાયદો થયો. પણ લાખો ની ખોટી દવાઓ ખરીદ કરનાર એક વિભાગે તેની ફરિયાદ કરી કે આ દવા બહુજ મોંઘી પડે છે. પણ રોગી એ જ્યારે તેના અધિકૃત અધિકારી પાસે તેની પત્નીને લઈ જઈને કથની કહી ત્યારે બધું થાળે પડ્યું અને છેલ્લે રોગી આ દવાથી સાજો થયો.


રેટિનોપથીઃ-


મિ. વાય. પોલ. એવી ફરિયાદ લઈને આવે છે કે તેની જમણી આંખ તો ડાયાબેટિક રેટિનોપથથી ગઈ છે. પણ ડાબી આંખમાં પણ ઝાંખપ આવવાની શરૂ થઈ છે. વધુ વિગત તપાસતાં રોગીએ જણાવ્યું કે ડાયાબીટીસ થયા બાદ લગભગ ત્રણેક વર્ષે જાણવામાં આવ્યું કે ઝાંખપ આવવી શરૂ થઈ છે. ઘણા નિષ્ણાતોને બતાવ્યું. રોગનું નિદાન સર્જને લેસર કિરણની મદદથી રેટિના ઠીક કરવાનું કહી ઓપરેશન કર્યું. પણ તે ૧૦૦% નિષ્ફળ રહ્યું. એટલે જમણી આંખે તો અંધાપો આવ્યો. સાહેબ, ગમે તેમ કરીને મારી ડાબી આંખ બચાવી લો. ડાયાબિટીસની સારવાર સાથે વસંતકુસુમાકર આપવા માંડી. ત્રિફલા સવારમાં ફાંટના રૂપમાં આવવું શરૂ કર્યું. રોગીએ બે મહિને કહ્યું કે મારી ડાબી આંખ બચી ગઈ પણ જમણી આંખમાં કોઈ ચમત્કારીક પરિવર્તન આવ્યું હોય તેમ મને ઝાંખુ ઝાંખુ દેખાવા લાગ્યું છે.


ડાયાબિટીસમાં ભૂખ્યા રહેવાની વાત તદ્દન ગાંડપણ ભરી છે. કારણકે મેહેષુ સંતર્પણ મેવકાર્યમ્ તેમ પેટ ભરવું જોઈએ. પણ જવ, ચણા જેવા ખોરાકોથી જેમાં કાંતો માત્ર પ્રોટીન હોય છે. સ્ટાર્ચ કે સ્યુગર હોતી નથી, લાંબે ગાળે પચે તેવા જોઈએ. એટલે રોટલી, દાળ, થોડી ભાજી, કારેલાં સૂરણ કે ભાજીઓનો ઉપયોગ ખોરાક તરીકે કરો.


દરરોજ શક્તિ પ્રમાણે મહેનત કરો. આખો દિવસ થોડી-થોડી મહેનત કરતાજ રહો. કમરથી શરીર વાળવું પડે તેવી કસરતો, યોગના આસનો કરો. આમાં પવનમુક્તાસન, પશ્ચિમોત્તાસન, સર્વાંગાસન ખાસ કરો.


ગળો, આમળાં, હળદર, નાગરમોથ, મામેજવો, ત્રિફલા, વિષિન્તિન્દુ એ આ રોગની સારી દવાઓ છે. ચંદ્રપ્રભા -૧, અને શિલાજિત શ્રેષ્ઠ દવાઓ છે. પણ તમારા માટે કઈ યોગ્ય છે તે નિષ્ણાત વૈદ્યને જ જણાવવા દો – કહેવા દો.


વિસ્મૃતિનો રોગ અને ઘી અંગેની ગેરસમજો

વિસ્મૃતિ                                                                    – રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ


વિસ્મૃતિ એક લાંબી હરોળ ધરાવે છે. ત્યાં વ્યક્તિનું નામ ભુલાઈ જવાથી માંડી એલ્જિમેર્સ સુધીના રોગોનું લિસ્ટ છે. નામ ભુલાય તેને એનેમેસીસ કહે છે. આમાં વ્યક્તિ બાકીનાનું ઘણું બધું ધ્યાન રાખી શકે છે. માત્ર નામ તે ભૂલી જાય છે. પોતાની પત્ની, પુત્ર, પુત્રીનાં નામો ઘણીવાર ભૂલી જાય છે. તો કેટલીકવાર તેની હાથમાં રહેલ લાકડીને શું કહેવાય તે પણ ભૂલી જાય છે. હા, દૂરના ઓળખીતાઓનાં નામ વધુ ભુલાઈ જાય છે. અને વ્યક્તિ બહુ જ મુંજવણ અનુભવે છે.


એલ્જિમેર્સ અંગે તો ભાગ્યેજ કંઈ કહેવાનું છે. તેમાં તો વ્યક્તિ બેત્રણ વર્ષનું બાળક હોય તેવા હાવભાવ કરે છે. તેને ફરી બધું શિખવવું પડે છે.


બૌધ્ધિકોમાં આ સૌથી બળવાન રોગ છે. કારણકે જેમ ઉંમર વધે તેમ મગજ સુકાવા માંડે છે. કારણકે વાયુ વધે અને વાયુને હટાવવાની સતત કોશિષ આપણે ક્યારેય નથી કરી. આપણે આપણા મિજાગરાઓ, ખાટ, હિંડોળાનાં કડાંમાં તેલ પૂરીએ છીએ, પણ કાનમાં, માથામાં કે નાકમાં નસ્ય દ્વારા ઘી, તેલ પૂરતા નથી. નાકમાં કરવામાં આવતું ઉંઝણ નસ્ય કહેવાય છે.


કહેવાની ભાગ્યેજ જરૂર છે કે આગળ કર્ણ સુરક્ષા, નેત્ર સુરક્ષા, અનિદ્રા અને બ્લડ પ્રેશરમાં આવતી  સારવાર વિસ્મૃતિની પણ ઉત્તમોત્તમ સારવાર  છે. બીજા શબ્દોમાં જો તમે બાળપણથી અરે ! પ્રૌઢાવસ્થાથી જો ક્રર્ણપૂરણ શિરોભ્યંગ, નસ્ય અને વરસમાં એકાદવાર શિરોબસ્તિ કે શિરોધારાનો કોર્સ કર્યો હશે તો વિસ્મૃતિ તમારી પાસે પણ ક્યાંય નહીં ડોકાય કારણ ? કારણ બહુ જ સ્પષ્ટ છે. ઉંમર જેમ વધતી જાય તેમ ધાતુઓ ઘસાતી જાય છે, ધાતુઓ ઘટે તેમ વાયુ વધે છે. વાયુ વધે એટલે ફરી વધુ ધાતુઓનો નાશ થાય છે. આમ વિષચક્ર શરૂ થાય છે. આ વિષચક્ર એક અને એક માત્ર કર્ણપૂરણ, શિરોભ્યંગ, નસ્ય, શિરોધારા, શિરોબસ્તિ કે સ્નેહબસ્તિથી જ દૂર કરી શકાય છે.


દવાઓઃ-


બસ્તિઓ એ આ રોગની શ્રેષ્ઠ સારવાર છે. અહીં યાદ અપાવવું જરૂરી છે કે તમે બસ્તિ શબ્દ પ્રથમ વાર જ સાંભળ્યો છે. આ બસ્તિ સામાન્ય અર્થમાં એનીમા તરીકે ઓળખાય છે. તમે વધુ કબજિયાતવાળાને સાબુનુ પાણી અને ગ્લીસરીન ચઢાવાતું જોયું હશે. આ એક જાતની બસ્તિ છે. મૂળ બસ્તિ શબ્દ મૂત્રાશય-બ્લેડર માટે વપરાય છે અને જુના જમાનામાં વૈદ્યો પશુઓના મૂત્રાશયને એક શ્રેષ્ઠ એપરેચર્સ બનાવીને ગુદાવાટે બસ્તિઓ આપતા જે આજે સીરીંજો કે કેન દ્વારા અપાય છે. આ બસ્તિ કે મૂત્રાશય એક સાધન હતું જે પાછળથી ક્રિયાહીન થઈ ગયું.


પણ એનીમા આપવાની રીત અને બસ્તિ વચ્ચે આભ-જમીનનો ફર્ક છે. તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે આપણો આદિવાસી મિત્ર દિવસે પહેરેલા ટુવાલ વડે બીજા દિવસે સવારે સ્નાન કરે. એના એ જ કપડાં પહેરે તેને આપણે સ્નાન કહીશું ? અને જો તેને પણ સ્નાન કહીએ તો આપણું સ્નાન  કેટલું સુપર સ્નાન કહેવાય ? આટલો જ ફર્ક બસ્તિ અને એનીમા વચ્ચે છે. આની આખી વૈજ્ઞાનિક ચર્ચા છે, પણ આ પુસ્તકને મર્યાદા હોઈ આપણે તેને અહીં જ અટકાવીએ છીએ.


હા, બીજે એક અગત્યનો મુદ્દો યાદ રાખવા જેવો છે. તે છે આંતરડાંઓ – ખાસ કરીને મોટા આંતરડાંની શુધ્ધિ. જો તમે પિત્તને અને મળના કેટલાક દુષિત અંશોને જમા થવા ન દો તો મોટા આંતરડાંના બેક્ટેરીયલ ફલો-વિટામીન બીકોમ્પલેક્સ ને શ્રેષ્ઠ ફોર્મમાં બનાવે છે. આ ગ્રુપ પણ મગજને ઘણું જ મદદકર્તા વિટામીન છે. એટલે આયુર્વેદની બસ્તિઓ એ વિસ્મૃતિની શ્રેષ્ઠ સારવાર છે.


દવાઓમાં તમે બ્રાહ્મી, શંખપુષ્પી, મેધ્યા, સારસ્વતચૂર્ણ, માલકાંકણીની જેવી અનેક દવાઓ છે. પણ નિષ્ણાંતની સલાહ પ્રમાણે જ લો.


યાદ રાખો આયુર્વેદ માત્ર ગોળી ગળવાથી લાભ થાય છે તેવું માનતો જ નથી. એટલે  આયુર્વેદ પાસે બ્રાહ્મ રસાયન જેવું પ્રબળ હથિયાર હોતા છતાં મળશુધ્ધિ (વમન, વિરેચન, બસ્તિ, નસ્ય) સ્ત્રોતશુધ્ધિ (માર્ગો ચોખા રાખવા), શ્રેષ્ઠ મેધ્યઆહાર ગાયના ઘીને અગ્રિમતા આપવામાં આવી છે અને માથાની સુરક્ષા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.


અહીં એક વાત ફરી યાદ પર મૂકવી રસપ્રદ થઈ પડશે. આ વાત છે ઘીની. આયુર્વેદમાં ઘીને આયુષ્યનો પર્યાય ગણ્યો છે. આયુર્વૈઘૃતમ્ અને મેઘા-જે ગ્રંથ ધારણ કરી શકે તેવી શક્તિના અર્થમાં અથવા લોંગટર્મ મેમરીના અર્થમાં રાખ્યો છે. તેના માટે ઘી એક શ્રેષ્ઠ ખોરાક છે. દુર્ભાગ્યે આપણે પશ્ચિમના રવાડે ચડીને, હાર્ટએટેકથી અને બહેનોએ ચરબી વધી જવાના ડરે ઘી ખાવાનું લગભગ બંધ કરી દીધુ છે. આનું પરિણામ ઘણું જ ખરાબ આવી રહ્યું છે અને આવશે. આને વધુ સ્પષ્ટ કરવા એકાદ-બે ઉદાહરણ જરૂરી લાગે છે. ન્યુયોર્કના એક પંજાબી વેપારીનું મૃત્યુ ૪૫માં વર્ષે થયું. પણ જે નિષ્ણાત આ રોગીની સારવાર કરતા હતા તેણે પુત્રને પણ લોહીમાં ચરબીનું પ્રમાણ-જાણવા લિપીડ પ્રોફાઈલ કરવા કહ્યું. તેમાં ટોટલ સીરમ કોલેસ્ટીરોલ-૧૮૦ આવ્યું. એટલે નિષ્ણાતો તેને ૧૬૦ જ રહે તે માટે તેના કેટલાક ખોરાક પર કાપ મૂક્યો. વાસ્તવમાં તો બધા જાણે છે. તેમ લોહીમાં ચરબીનું પ્રમાણ, ૧૫૦-૨૫૦ નોર્મલ ગણાય છે. એટલે ૧૮૦ તો સંપૂર્ણ નોર્મલ ગણાય. પણ કાર્ડિયોલોજિસ્ટને આ પણ વધારે લાગતાં. – ૧૬૦ નો આગ્રહ રાખ્યો હતો. બન્યું એવું કે છોકરાના ખોરાકમાંથી ઘી, લસ્સી જેવા પ્રિય ખોરાકો બંધ થઈ ગયા. બધું લુખું-સુકું ખાવાનું.


એકાદ મહિના પછી છોકરામાં વિચિત્ર ફેરફાર થવા માંડ્યા, બહુ ગુસ્સે થવા માંડયો. મિત્રો સાથે ઝઘડવા માંડ્યો, અરે જાણે ગાંડપણ હોય તેવું કરવા માંડ્યો. પ્રથમ સજાવટથી તેની માતાએ કામ લીધું. પણ કાબુમાં ન આવતાં સાઈકીયાટ્રીસ્ટને સંપૂર્ણ બતાવ્યું અને તેણે સારા ન્યુરોફીઝીશ્યનને બતાવવા ભલામણ કરી. ન્યુરોફીઝીશ્યને સંપૂર્ણ હીસ્ટ્રી લેતાં, યુવાનને ચરબી ઓછી મળવાનું ખોળી કાઢયું અને ઓછી ચરબીના કારણે તેનાં ન્યુરોટ્રાન્સમીટર ગરબડવાળાં બની ગયાનું જણાવ્યું અને સીરમ કોલ્સ્ટીરોલ ઓછામાં ઓછું ૧૮૦-૧૯૦ રહેવું જોઈએ. તેમના રોગીની આ મુંજવણ ગાયના ઘીએ એકાદ મહિનામાં દૂર કરી. છોકરો ૧૦૦% સાજો થઈ ગયો.


બીજો કેસ છે. એક ઓકોલોજીસ્ટ (કૅન્સરનું વિજ્ઞાન ટેકનીકલ ભાષામાં ઓકોલોજી કહેવાય છે)ના નિષ્ણાતના રિપોર્ટનો. આ નિષ્ણાત બ્રેઈન ટ્યુમર પર સંશોધન કરતા હતા. આ ગાળા દરમિયાન તેણે ન્યુરોન (બ્રેઈનના મૂળ કોર્ષો)નો અભ્યાસ કર્યો. તે એવા તારણ પર આવ્યો કે વિશ્વમાં ભારતીય  ઉપખંડ ખાસ કરીને ભારતના ન્યુરોન સેલ્સ લાંબા સમય સુધી સક્રિય રહે  છે. કેમ ? તેનો તો તેની પાસે કોઈ ઉત્તર ન હતો. પણ આપણે તેનો ઉત્તર અચૂક આપી શકીએ તેમ છીએ કે ન્યુરોનને લાંબો સમય કાર્યરત રાખવા ઘીનો ખોરાકમાં ઉપયોગ કરવો જ જોઈએ. તેનો એક પુરાવો તો આપણે ઉપર આપ્યો કે આયુર્વેદમાં ઘીને આયુષ્યનો પર્યાય ગણ્યો છે. બીજું તેનો મેઘ્યગુણ બતાવવામાં આવ્યો છે. ત્રીજું આપણી ભારતીય વાનગીઓમાં જો ઘીનો અભાવ હોય તો માણસનો ખોરાક ગણવામાં આવતો.


ઘી જેવા ખોરાકો જાંગમ ચરબી – એનિમલ ફેટ હ્રદયરોગ કરે છે, તેવો મૂળ વાયરો પશ્ચિમના દેશોમાંથી આવ્યો. જ્યાં ઘી નામની કોઈ ચીજ નથી. માત્ર દૂધની મલાઈ-ક્રીમ છે. આ મલાઈ અથવા ક્રીમ ચીકણાં (અભિષ્યંદિ) હોવાથી હ્રદયરોગ કરતાં હોઈ શકે. પણ દૂધ અથવા મલાઈનું દહીં બનાવી, તેમાંથી માખણ કાઢો અને તેને ઉકાળીને બનાવવામાં આવેલ ઘી ક્યારેય હ્રદયરોગ કરી શકે નહીં.


હા, જો તમે તદ્દન બેઠાડુ જીવન જીવતા હો તો ઘી ઓછું ખાઓ, ગરમ કરીને ખાઓ અને ભૂખ હોય ત્યારે જ ખાઓ. બાકી ઘીની જગ્યાએ માત્ર બાફેલું ખાવું કે લુખું-સુકું ખાવું તે કોઈ રીતે યોગ્ય નથી જ.


હા, હ્રદયરોગનો હુમલો આવી ગયા પછી તો આયુર્વેદમાં પણ ઘીની મનાઈ છે. અરે ! દૂધની પણ મનાઈ છે. અરે ! લિપીડ પ્રોફાઈલમાં  એચડીએલ, એલડીએલ જેવા શબ્દો કેમ છે ? એચડીએલ એટલે હાઈડેન્સીટી લાઈપો પ્રોટીન, હ્રદયરોગ ન થવા દેવા માટેની આ અનિવાર્ય ચરબી છે.