માથાનો દુખાવો શું રોગ ગણાય ?

                                        


માથાના દુઃખાવાની વિગત–તેના વિકાસની વિગત અત્યંત વિસ્તૃત છે. આયુર્વેદમાં આને સંપ્રાપ્તિ કહે છે. જ્યારે મેડિકલ પરિભાષામાં તેને પેથોજેનેસીસ કહે છે. 

૯૦% માથાનો દુઃખાવો લક્ષણ તરીકે, બીજા રોગના પરિણામે જોવા મળે છે. એટલે કે તે મુખ્યત્વે લક્ષણ છે. છતાં રોગ તરીકે પણ છે. આયુર્વેદ અહીં સ્પષ્ટ છે. તે શિરઃશૂલને રોગ જ ગણે છે અને અગિયાર જાતનો માથાનો દુઃખાવો છે તેવું માને છે. 

બીજું, માથાનો દુઃખાવો જેટલો ક્રિયાત્મક ફંક્શન છે તેટલો રચનાત્મક, ઓર્ગેનિક નથી. ઓર્ગેનિક એટલે રચનાની ખરાબીથી થતો માથાનો દુઃખાવો. જેમ કે મગજમાં કેન્સરની ગાંઠ થાય અને માથાનો દુઃખાવો થાય કે મગજમાં લોહીની નળી તૂટે અને માથાનો દુઃખાવો થાય. 

ત્રીજું, મગજનો વલ્કલ (કોર્ટેક્ષ)વાળો ભાગ જો દુઃખાવાની અનુભૂતિ વ્યક્ત કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો વ્યક્તિને દુઃખાવો અનુભવાતો નથી. ઉપરાંત ગાઢ ઊંઘમાં, હીપ્રોસીસમાં કે એનેસ્થેસિયા આપ્યો હોય ત્યારે દુઃખાવાનો અનુભવ થતો નથી. આ બધાંમાં મગજ વલ્કલ (સેરીબ્રલ કોર્ટેક્ષ) વેદનાનો અનુભવ થતો નથી. ટૂંકમાં દુઃખાવાનાં સંવેદનો ગ્રહણ કરનાર મગજના ભાગો જો તેનું યોગ્ય ઈન્ટરપ્રિટેશન ન કરે તો મગજને માથાના દુઃખાવાનો અનુભવ થતો નથી.

મગજના ભાગો જેમ વેદનાને અનુભવવામાં કેટલીક બાબતો પર આધાર રાખે છે તેમ દુઃખાવાના સંવેદનો સ્વીકારનાર–ગ્રાહક રીસેપ્ટર્સ પણ કેટલીક બાબતોથી પ્રભાવિત થાય છે. આ પરિબળોમાં યાંત્રિક પરિબળ (મિકેનિકલ પરિબળ) અને માનસિક પરિબળ (સાયકોજેનિક ફેક્ટર).

યાંત્રિક પરિબળમાં ગ્રાહક તંતુઓ પરનું દબાણ પેઈન–રૂજા પર અસર કરે છે. દબાણ, દુઃખાવો વધારે છે. જેમ કે કેન્સરની ગાંઠ, વ્રણ વસ્તુ (સ્કાર), વિદ્રધિ (એબ્સેસ), રક્તગ્રંથિ (એન્યુરિઝમ), મસ્તિષ્કગત રક્તસ્રાવ (સેરિબ્રલ હેમરેજ) અને કોઈ જાતનો અંદરનો કે બહારનો પાક (ઈન્ફ્લેમેટરી કંડીશન).

આવું જ મગજમાં આવેલ પ્રવાહી (સેરીબ્રોસ્પાઈનલ ફ્લુઈડ)નો માર્ગ બંધ થાય કે અવરોધ થાય કે મગજમાં આવેલ લોહી પરિભ્રમણ અવરોધાય ત્યારે પણ ત્યાં મગજની અંદરનું દબાણ વધીને (ઈન્ટ્રાકેનિયલ પ્રેશર) દુઃખાવો ઊભો કરે છે.                                      

હવે વિજ્ઞાન નરમ પડ્યું છે. જેમાં જેને અત્યાર સુધી માત્ર તે રોગનું લક્ષણ છે, લક્ષણ છે એમ જ કૂટે રાખતું હતું તે હવે ધીમે અવાજે એમ કહેવા લાગ્યું છે કે, તે રોગ હોઈ શકે છે. માથાનો દુખાવો આવો એક રોગછે જેને મેડિકલ સાયન્સ માત્ર રોગનું લક્ષણ ગણતો ને જે હવે હળવે હળવે રોગની સ્વિકૃતિ પામતો જાય છે. આયુર્વેદમાં પહેલેથી જ આ રોગ અન્ય રોગનું લક્ષણ (જેમ કે તાવનું) અને સ્વતંત્ર રોગ પણ ગણવામાં આવ્યો છે. આયુર્વેદના બધા આવાર્યો તેને રોગ ગણાવે છે. રોગનાં કારણો પણ વર્ણવે છે….

તેનાં લક્ષણો જાણીને નવાઈ લાગશે પણ એક કોન્ફરન્સમાં મળેલા વિશ્વના નિષ્ણાતોને એક જુનિયર નિષ્ણાતે એવું કહ્યું કે મારી સારવારમાં કેટલાક એવા રોગીઓ આવ્યા છે કે જેઓને માથાનો દુખાવો શરૂ થયો તે પહેલાં કોઈ જ રોગ ન હોય. અને માથું મટી ગયા પછી કોઈને પૂછ્યા વિના કે કશી તપાસ કરાવ્યા વિના પોતાના મૂળ કામે ચડી ગયા હોય. આવું મને પણ ઘણામાં ઘણી વખત જોવા મળ્યું છે. આવાને કોઈ રોગનું લક્ષણ કઈ રીતે ગણી શકાય ? તેના આ પ્રહાર પછી તો ઘણા નિષ્ણાતોએ પોતાના અનુભવો વર્ણવ્યા અને સંમત થયા કે માથાનો દુખાવો સ્વતંત્ર રોગ હોઈ શકે છે.

એ સ્વીકારવું પડે કે આયુર્વેદના નિષ્ણાતો વધુ પ્રજ્ઞાવાન હતા. એટલે તેઓએ આ સત્યને સૌ પહેલાં સ્પષ્ટ બતાવી દીધું. જે લોકો વધુ ઉંચાઈએ ઊભા હોય છે તેઓ વધુ જોઈ શકે છે….એક કોન્ફરન્સમાં એક વૈજ્ઞાનિકે ઐતિહાસિક બાબતને આગળ કરીને એવું બતાવ્યું હતું કે પશ્ચિમના ઘણા નિષ્ણાતો માથાના દુખાવાથી પીડાયા હતા. તેઓને આ દુખાવા સિવાય કોઈ રોગ હતો કે નહીં તેની વિગતો મળતી નથી. આ સૌમાં જુલિયસ સિઝર, મહાન સિકંદર, મહાન સંગીતકાર બિથોવન, ચાર્લ્સ ડાર્વિન, હેનરી ચહાઈન તથા લ્યુઈસ કેરોલ અને મોંપાસા જેવાઓ માથાના દુખાવાથી પીડાતા હતા.

(લેખકના પુસ્તક ‘માથાનો દુખાવો’માંથી સાભાર.) 

સંપર્કઃ રાજવૈદ્ય એમ. એચ. બારોટ,

૧૭૩, આઝાદ સોસાયટી, સહજાનંદ કૉલેજ પાછળ, અમદાવાદ – ૧૫

ફોન – ૨૬૭૪૪૨૪૦ / મોબાઈલઃ  98989 26642 

2 responses to “માથાનો દુખાવો શું રોગ ગણાય ?

  1. માથાના દુખાવા વિષે ઘણીજ અગત્યની માહિતી આપી છે.
    વાંચવા લાયક બહુજ સરસ આર્ટીકલ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s