પંચેન્દ્રિયો, તેની ઓળખ અને માવજત – ૧

બૌધ્ધિકો માટે આયુર્વેદ                             – રાજવૈદ્ય  શ્રી એમ. એચ. બારોટ


પરિચયઃ ચિંતન કરવું (કોઈ બાબત પર ધ્યાનથી વિચારવું), વિચારવું, તેનાં વિવિધ પાસાંને તપાસવાની માનસિક ક્રિયા, તેના પર તર્ક વિતર્ક કરવો, તેના પરથી નિર્ણય કરવો, નિર્ણયને વળગી રહેવું એ બધાં મન અને બુધ્ધિનાં કર્મો છે. બૌધિકોમાં જોવા મળતાં તર્ક, વિવેચન, જુના સંદર્ભોને ટાંકવા અને નવા સંદર્ભમાં તેનું વિવરણ આપવું, અને યોગ્ય ધારદાર દલીલો કે સમયનો ઈંતજાર કરવો જોવા મળે છે.


આ માટે તેઓનું બૌધ્ધિક સ્તર, વિશાળ વાંચન તેઓની યોગ્ય અભિવ્યક્તિ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે, અને આ માટે બૌધ્ધિકનું મગજ બળવાન રહેવું જોઈએ કારણકે મનબુધ્ધિ, ધીરજ, સ્મૃતિ, મેધા એ બધાનું સ્થાન આ મગજમાં જ આવેલ છે.


આ કામોની દૃષ્ટિએ વિચારીએ તો સમાજની બધી વ્યક્તિઓને ઓછાવત્તા અંશે આમાંથી પસાર થવાનું કે મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, મેધા, તર્કનો ઉપયોગ કરવાનો હોય છે. છતાં કેટલાક ધંધાઓમાં તેનો વિશેષ ઉપયોગ હોય છે. દા.ત. ન્યાયાધિશોને, વકીલોને. શિક્ષક-પ્રોફેસરોને અને જે તે વિષયના નિષ્ણાંતોમાં આ મનોબુધ્ધિનો વ્યાપાર વધુ જોવા મળે છે. બીજા શબ્દોમાં લોકોને બુધ્ધિ કસવાનો વારંવાર પ્રયોગ કરવો પડે છે. જેને લોકો વ્યવહારમાં મગજનું દહીં કહે છે.


મગજના દહીંવાળા આ ધંધામાં ઉચ્ચકક્ષાના લેખકો અને પત્રકારોનો સમાવેશ જરૂર થાય છે. તો મોટી કંપનીના એક્ઝીક્યુટીવ્ઝ પણ આ જ વર્ગમાં આવે છે. આમ જોઈએ તો બૌધ્ધિકોનો વર્ગ વધતો આવ્યો છે.


કઈ કાળજી લેવીઃ-


મગજનું જો દહીં થઈ જતું હોય તો સ્વાભાવિક રીતે મગજની કાળજી લેવી જોઈએ. આયુર્વેદમાં આ જ કારણસર મગજને ઉત્તમાંગ કહેવાય છે, ઉત્તમાંગ એટલે ઉત્તમ અંગ, શ્રેષ્ડ અંગ.


પણ આમ ક્રમની દ્દષ્ટિએ વિચારીએ તો મગજમાં આવેલ જ્ઞાનેન્દ્રિય અને કર્મેન્દ્રિયો સૌ પ્રથમ નજરે ચઢે છે. અને આમાં પણ પંચેન્દ્રિયોનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આ પંચેન્દ્રિયો એટલે શ્રવણેન્દ્રિય, સ્પર્શેન્દ્રિય, દર્શનેન્દ્રિય, સ્વાદેન્દ્રિય અને ઘ્રાણેન્દ્રિય. શ્રવણેન્દ્રિય એ સાંભળવાની શક્તિ ધરાવતી જ્ઞાનેન્દ્રિય, આમાં કાન એ તેને ગ્રહણ કરનાર સાધન છે. જ્યારે મગજમાં રહેલ હીયરીંગ સેન્ટર એ શ્રવણેન્દ્રિય છે. બહારના ગ્રાહક તરીકે કાનનું પણ મહત્ત્વ છે, તો સાંભરળેલા અવાજનું સ્પષ્ટીકરણ કરનાર અંદરના ભાગનું પણ એટલું જ મહત્ત્વ છે.


આવું જ સ્પર્શેન્દ્રિયનું છે. ચામડીમાં રહેલ ઠંડી, ગરમી, દબાણ, પીડાના ગ્રાહક કેન્દ્રો છે. તો તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરનાર પરસેપ્શન સેન્ટર મગજમાં છે.


દર્શનેન્દ્રિય સૌથી વધૂ અગત્ય ધરાવનાર જ્ઞાનેન્દ્રિય છે. આયુર્વેદમાં પણ તેને પ્રાધાન્ય અપાયું છે. તેના અભાવે આખી દુનિયા અંધકારમય થઈ જાય છે. તમોમય જાયત એકરૂપમ્


દર્શનેન્દ્રિયમાં આંખ રૂપનું બાહ્ય ગ્રાહક છે. છતાં તે એટલો સૂક્ષ્મ રચનાધારક ડોળો છે, કે તમારે તેની સતત સુરક્ષા કરવી પડે છે. કુદરતે પણ તેનું મહત્વ સમજીને હાડકાના સરસ ગોળામાં તેઓને ગોઠવેલ છે. તેનો અંદરનો ભાગ જે વાસ્તવિક દર્શનેન્દ્રિય છે, તેની ઇન્દ્રિય સુધી એક વિશિષ્ટ માર્ગ જોવા મળે છે.


જીહ્વા-જીભ એ સ્વાદેન્દ્રિયનું બાહ્ય ગ્રાહક છે. આ એક એવું અંગ છે જે જ્ઞાનેન્દ્રિય અને કર્મેન્દ્રિય એ બે અંગો-બે ઇન્દ્રિયો તરીકે ભાગ ભજવે છે. જીભ સ્વાદ ઉપરાંત બોલવાનું કામ પણ કરે છે.


ઘ્રાણેન્દ્રિયમાં નાક બાહ્ય અધિષ્ઠાન છે. જ્યારે ગંધનું સ્પષ્ટીકરણ મગજમાં આવેલ જ્ઞાનેન્દ્રિય દ્વારા થાય છે.


બૌધ્ધિકોની આ બધી જ્ઞાનેન્દ્રિયો સશક્ત અને કાર્યશીલ રહેવી જોઈએ અને છતાં આમાં પણ પ્રાયોરિટી આપવી હોય તો આંખ અને કાનને દર્શનેન્દ્રિય અને શ્રવણેન્દ્રિય ને આપવી જોઈએ. કારણ કે બહારના રૂટીન વ્યવહારમાં બૌધ્ધિકોને આ જ્ઞાનેન્દ્રિય વિના નહીં જ ચાલે.

One response to “પંચેન્દ્રિયો, તેની ઓળખ અને માવજત – ૧

  1. LIKED ALL ARTICLES.I SHALL APPRECIATE THE ARTICLE ABOUT TEETH AND ESPECIALLY THE AYURVEDIC POWDER SAY( DANT MANJAN
    WHICH COMMON PEOPLE CAN AFFORD. THIS TREATMENT HAS
    BECOME VERY COSTLY.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s