ઉધરસનું અમોઘ ઔષધઃ અરડૂસી

અરડૂસી (વાસા / ભિષગ્ માતા / અડુસા / adhatoda vasica )


પરિચય

અરડૂસીના છોડ લગભગ પાંચ-સાત ફૂટ ઊંચા, સામસામે ઊંચે વધતી ડાળીવાળા અને શાખાના છેડાઓ પર નવા આવતાં પાનનાં ઝૂમખાંવાળા હોય છે. પાન ઝાંખાં લીલા, પારિજાતનાં પાનને મળતાં પણ સાંકડાં અથવા રાતરાણીનાં પાન જેવાં અથવા આંબાના પાનથી ટૂંકાં અને વચ્ચે પહોળાં હોય છે. શાખાના છેડે ઝૂમખાં રૂપે નવાં પાન નીકળે છે અને તેની વચ્ચે સિંહના ફાટેલા મોં જેવાં, ફિક્કા સફેદ રંગના નાનાં નાનાં સુગંધરહિત પુષ્પો આવે છે. અરડૂસીનો આખોય છોડ રસમાં તીખાશ-તૂરાશ લેતો કડવો છે.

આ અરડૂસી બાગ, વાડી, વાડા કે આંગણાંમાં ઊગી નીકળે છે, અથવા ઉગાડવામાં આવે છે. કોઈ પણ જમીનમાં તેની ડાળખી વાવી દેવાથી તે ઊગી નીકળે છે અને ઊછરી ગયા પછી પાણીની ખાસ જરૂર પડતી નથી.

અરડૂસીની ધોળી અને કાળી એમ બે જાત છે. પણ બંનેના ગુણ મળતા છે. ‘અરડૂસો (अरलु)’ નામનાં મોટાં ઝાડ થાય છે તેના ગુણ અરડૂસીથી ઘણા જુદા છે.

અરડૂસીના વાસા, વાસક, વાસિકા, ભિષગ્માતા, સિંહાસ્યા વગેરે પ્રચલિત પર્યાયો છે.

ગુણદોષ

અરડૂસી ઠંડી, હળવી અને લૂખી છે. સ્વાદમાં મુખ્યત્વે કડવી છે. કફ અને પિત્તના રોગોને મટાડે છે. (લોકોમાં અરડૂસી ગરમ હોવાની માન્યતા છે તે સદંતર ખોટી છે. અરડૂસી કફના રોગોમાં કફના સ્નિગ્ધ ગુણને નાશ કરનારા તેના રુક્ષ ગુણને કારણે યોજવામાં આવે છે.) વિપાકમાં તીખી છે, વાયુ કરનારી છે.

અરડૂસી સ્વયં અને હ્રદ્ય છે. દીપન, રુચિકર અને આમનાશક પણ છે.

અરડૂસીનો ઉપયોગ રક્તપિત્ત, ઉધરસ અને ક્ષયમાં સવિશેષ થાય છે. રક્તપિત્ત (નસકોરી ફૂટવી, લોહીની ઊલટી થવી, મળમૂત્ર માર્ગોથી લોહી પડવું, દાંતમાંથી લોહી પડવું વગેરે શરીરના કોઈ પણ દ્વારેથી રક્તસ્ત્રાવ થવો)માં સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

ઉપરાંત તે પ્રદર, મોં આવી જવું, સોજો, કોઢ, તાવ, શીળસ, ગ્રહણી, વિષ, ઝાડા, કમળો, દમ, પ્રમેહ, મૂત્રાઘાત, તરસ, અરુચિ, સળેખમ, ચામડીના રોગો, ઊલટી, ઉરઃક્ષત, આંચકી, સંધિવા, સસણી, પાયોરિયા, મેદ, મુખનીવિરસતા વગેરે રોગોને પણ મટાડે છે. તેનાં પત્ર, પુષ્પ, મૂળ તેમ જ આખોય છોડ દવા તરીકે વાપરવામાં આવે છે. પત્ર સવિશેષ વપરાય છે.


ઉપયોગ

૧.      રક્તપિત્તઃ અરડૂસીનાં પાનનો રસ સાકર સાથે અથવા મધ સાથે એક એક કપ દિવસમાં ત્રણ વખત આપવો. રસ અને તાજી અરડૂસી ન મળે તો તેનું તાજું ત્રણ માસ અંદરનું ચૂર્ણ પાણીમાં પલાળી રાખી, ગાળીને આપવું. તેનાં ફૂલનું છાયાશુષ્ક ચૂર્ણ ૨ ગ્રામ લઈ મધમાં ચટાડવું. ફાર્મસીમાં તૈયાર મળતું ‘વાસા શરબત’ પણ વાપરી શકાય.

૨.      ઉધરસઃ ખાસ કરીને પિત્તની અને કફની ઉધરસમાં વપરાય છે. વાયુની ઉધરસમાં જો રાત્રે સૂકી ખાંસી આવતી હોય તો એકલી અરડૂસી આપવાથી ઠંડી-લૂખી પડતાં રોગને ઊલટાનો વધારે છે. કફજન્ય ખાંસીમાં પણ તેનો ઠંડો સ્વતંત્ર રસ ન આપવો. આદું, લીડીપીપર જેવાં ઉષ્ણ દ્રવ્ય મેળવીને અને ગરમ કરીને જ આપવો, નહીં તો ઠંડો પડવાથી કફના શીતગુણને વધારી, ઉધરસને પણ વધારશે ! પુટપાક વિધિથી રસ કાઢવામાં આવે તો ઠંડો પડતો નથી અને તુરત પાચન થાય છે. કફની ઉધરસમાં ભોંરીંગણી કે આદુમાં આપવો, પિત્તની ઉધરસમાં સાકર કે કાળી દ્રાક્ષ સાથે આપવો.

હળદરના ચૂર્ણને અરડૂસીના રસની સાત ભાવનાઓ આપવી. આ ચૂર્ણ દૂધની મલાઈ સાથે આપવાથી સૂકી ખાંસીને સત્વરે મટાડે છે.

અરડૂસીનાં ફૂલને છાયાશુષ્ક કરી, ચૂર્ણ કરી, મધમાં ચાટવાથી ઉધરસ મટે છે.

 

૩.      ક્ષય-ટી.બીઃ ક્ષયમાં સાથે ગળફામાં સાથે લોહી પડતું હોય ત્યારે અરડૂસીના દસથી વીસ તાજાં પાનનો રસ સવારે-રાત્રે આપતાં રહેવું. અથવા પુટપાક વિધિથી રસ કાઢી અધ સાથે આપવો અથવા ‘વાસાઘૃત’ આપવું.

૪.      શ્વાસઃ અરડૂસીનાં પાન સમાન ભાગે હરડે અને કાળી દ્રાક્ષમાં મેળવી ક્વાથ કરી મધ મેળવીને આપવું. અરડૂસીનો રસ આદું અને મધ સાથે આપતાં રહેવાથી પણ કફનો સ્ત્રાવ થવાથી શ્વાસમાં રાહત થાય છે. સૂંઠના ઉકાળામાં અસડૂસીનાં પાન ઉકાળીને ઠરે ત્યારે મધ મેળવીને લઈ શકાય. તાજાં પાનને સીકવી બીડી કરીને પીવાથી ફાયદો થાય છે. વાસાઘૃત કે વાસાવલેહ પણ લઈ શકાય.

૫.     કૃમિઃ અરડૂસીનાં પાનનો સ્વરસ કે ઉકાળો ગોમૂત્ર મેળવીને આપવો અને તેની જ માલિશ કરવી. ગોમૂત્રને બદલે પાવામાં મધ પણ મેળવી શકાય.

૬.      ચર્મરોગઃ ખૂજલી, ખસ, ખરજવું, દાદર, કરોળિયા વગેરે ચર્મરોગમાં અરડૂસીનાં ૨૦ પાન અને ૧૦ ગ્રામ હળદરને ગોમૂત્રમાં વાટી તેનો લેપ કરવો. તેના બે ચમચી રસમાં એક ચમચી હળદર અને એક નાની ચમચી હીમજ નાખીને સવારે પાવું.

૭.      ગુલ્મ-ગોળોઃ અરડૂસીમાં બનાવેલ કે તૈયાર મેળવેલ ‘વાસાઘૃત’નો પ્રયોગ કરવો.

૮.      ઊલટીઃ અરડૂસીનાં પાનનો રસ મધ સાથે અથવા લીંબુના રસ સાથે આપવો.

૯.      મુખપાકઃ મોં આવી ગયું હોય તો તનાં પાન ચાવવાં, અથવા તેના રસના કોગળા ભરવા અથવા તેના ચૂર્ણની મધમાં વાળેલી ગોળીઓ ચૂસવી. અધવા અરડૂસીના રસનો માવો બનાવી તેમાં ચોથા ભાગે સોનાગેરુ નાખી, મધમાં ગોળી વાળીને તે ચૂસ્યા કરવી.

૧૦.    જ્વર-તાવઃ કફજ્વરમાં અરડૂસીનાં પાન, ગળો, તુલસી અને મોથનો ઉકાળો આપવો.

૧૧.     અમ્લપિત્તઃ અરડૂસીનાં ફૂલ અને પત્રનો સ્વરસ સાકર સાથે લેવો. અથવા બે ચમચી રસમાં ૧૦-૧૫ દાણા કાળી દ્રાક્ષ અને ૪ ગ્રામ હરડે ચૂર્ણ મેળવી આપવું.

૧૨.     કમળોઃ અરડૂસીનાં ફૂલ કે પાંદડાંનો રસ મધમાં લેવો અથવા ૨ ગ્રામ લીંડીપીપરનું ચૂર્ણ, બે ચમચી કુંવારનો રસ અને ચાર ચમચી અરડૂસીનો રસ મેળવીને આપવો.

૧૩.     મૂત્રાઘાતઃ પેશાબની અટકાયતમાં શેરડીનો રસ કે કાળી દ્રાક્ષના ઉકાળામાં અરડૂસીનો બે ચમચી રસ આપવો અથવા તેનાં પાનનો કે મૂળનો ઉકાળો આપવો.

૧૪.    દેહદુર્ગંધઃ શંખચૂર્ણ કે શંખભસ્મ સાથે અરડૂસીનો રસ બારીક પીસી, શરીરે ચોપડવાથી શરીરની દુર્ગંધ નાશ પામે છે.

૧૫.    મૂઢગર્ભઃ જલદી પ્રસવ થાય તે માટે અરડૂસીનું મૂળ કેડે બાંધી રાખવું અથવા અરડૂસીના મૂળને પાણીમાં ઘસીને, નાભિ, પેડુ અને યોનિ પર ચોપડવું.

૧૬.     શીતળાઃ કફપ્રધાન શીતળામાં અરડૂસીનાં પાનનો રસ ૧-૧ ચમચી મધ મેળવીને આપવો. શીતળાને અટકાવવા માટે તેનાં પાન કે છાલનો ઉકાળો ૨ ગ્રામ જેઠીમધ મેળવીને આપવો.

૧૭.    હરસ-મસાઃ કફવાતજન્ય અર્શમાં અરડૂસીનાં પાનની ગરમ લૂગદીથી શેક કરવો.

૧૮.     પ્રદરઃ અરડૂસીનાં પાનનો રસ સાકર અને મધ સાથે લેવાથી પિત્તધાન લોહીવા-રક્તપ્રદર મટે છે. બધી જાતના પ્રદરમાં મધ કે ચોખાના ધોવાણમાં અથવા ગળો, આમળાંના ઠળિયા કે નાગકેસર સાથે અરડૂસીનો રસ કે ઉકાળો આપવો.

૧૯.    સંધિવાત કે આમવાતઃ અરડૂસીનાં પાનનો ઉકાળો કરી, તેનાં જ પાનની પોટલી કરી વરાળિયો શેક કરવો.

૨૦.    આંખો આવવીઃ અરડૂસીનાં ફૂલના પાટા આંખો પર બાંધવા.

૨૧.     ઘારાં, ચાંદાં કે ગડગૂમડઃ અરડૂસીનાં મૂળ પાણીમાં ઘસીને રોજ બે વખત લગાડવાં અથવા સુકાયેલા અરડૂસીનાં પાન બાળી તેના એરંડિયામાં ઘૂંટી તે મલમ લગાડવો. અને ૪ ગ્રામ હરડે મેળવીને તેનો એક કપ રસ સવારે પીવો.

૨૨.     શરદીઃ બે ચમચી અરડૂસીના રસમાં એક ચમચી તુલસીનો રસ એક ચમચી મધ મેળવીને સવારે-સાંજે-રાત્રે પીવું.

૨૩.     ઉરઃક્ષતઃ બકરીનું દૂધ, કાળી દ્રાક્ષ કે જેઠીમધના ઉકાળા સાથે અરડૂસીનો રસ આપવો.

૨૪.    સસણીઃ બાળક ભરાઈ ગયું હોય તેમાં મધ સાથે, આદુંના રસ સાથે કે તુલસીના રસ સાથે એક ચમચી અરડૂસીનો રસ આપવો. તેના પાનને અજમા અને હળદર સાથે પીસી, ગરમ કરેલો લેપ છાતીએ અને કપાળે કરવો. અથવા ગરમ કરેલાં પાન છાતી પર બાંધવાં.

૨૫.    પાયોરિયાઃ અરડૂસીના રસમાં મધ મેળવી કોગળા ભરવા અથવા તેના ઉકાળાના કોગળા કરવા.

––––––––––––––––––––––

(સચિત્ર દિવ્યૌષધિ દર્શન’માંથી)

 

 

 

 

2 responses to “ઉધરસનું અમોઘ ઔષધઃ અરડૂસી

  1. Pls.give me your Wibsite.

    • jjugalkishor

      આ બ્લોગ સૌ મળીને ચલાવીએ છીએ. નિષ્ણાતોની વિગતો આ લીંક પર છે. વૈદ્ય શ્રી રાજેશભાઈ ઠક્કર
      vdrajeshthakkar@gmail.com
      વૈદ્ય શ્રી નીતાબહેન ગોસ્વામી
      drnitaben@sify.com
      વૈદ્ય શ્રી કિરીટભાઈ પંડ્યા
      kcpandya1941@hotmail.com
      વૈદ્ય શ્રી એમ. એચ. બારોટ
      drkumar_barot@yahoo.com

      વ્યવસ્થા હું સંભાળું છું…
      મારો બ્લોગ નેટગુર્જરી છેઃ http://jjkishor.wordpress.com/

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s