દ્રવ્યગુણ વિજ્ઞાન

મનના બંધારણમાં વણાયેલા ત્રિગુણ

માનવ શરીરના બંધારણમાં પંચમહાભૂતજન્ય ત્રિદોષ વાણાતાણાની જેમ વણાયેલા છે, તે રીતે મનમાં ત્રિગુણ પણ વણાયેલા છે.

આ ત્રિગુણ વિના મનનું અસ્તિત્વ શક્ય જ નથી. છતાં, જે મનમાં સત્વગુણ અધિકાંશે હોય તે મન સ્વસ્થ રહેવાનું; પણ રજોગુણ કે તમોગુણની અધિક્તા હોય તો કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, આળસ, અજ્ઞાન, જડતા તથા તજ્જન્ય ગાંડપણ, વાઈ, વળગાડ વગેરે માનસરોગોનું કારણ બનવાનું અને આ માનસિક રોગોના કારણે ત્રિદોષની વિષમતા થવાથી તન પણ રોગાધીન થવાનું.

આ કારણે જ આયુર્વેદે ૠતુચર્યા, દિનચર્યા કે જીવનચર્યામાં સત્વગુણનો વધારો થાય તેવા પ્રયાસ કર્યા છે. અને માનસિક રોગોમાં પણ તેવી માનસિક સારવાર બતાવેલી છે.

દ્રવ્યગુણવિજ્ઞાન

પ્રત્યેક આહાર-ઔષધ દ્રવ્ય ગુણદર્શન કરાવવા આયુર્વેદે રસ, ગુણ, વીર્ય, વિપાક અને પ્રભાવના સિદ્ધાંતનો આશરો લઈ, ક્યારે ક્યું અંગ વાપરવું તથા કેટલું અને કોની સાથે વાપરવું તે પણ વિગતે આપેલ છે.
આમ, ગ૬યા ગણાય નહીં તેટલા દ્રવ્યોનું ચોક્કસ સૂક્ષ્મ ગુણવર્ણન પશુ કે પક્ષી જેવાં અવ્ય પ્રાણીને બદલે મનુષ્ય પર પ્રયોગો કરીને તેમજ કોઈ અલૌકિક શક્તિથપ્ કર્યુ હોય તેમ ઊંડું વિચારતાં લાગ્યા વિના રહેતું નથી.

રસઃ

ગળ્યો, ખાટો, ખારો, તીખો, તૂરો ને કડવો એ છ રસોમાં પ્રત્યેક આહાર-ઔષધોનો સમાવેશ થઈ જાય છે. તેને આયુર્વેદે ત્રિદોષમાં વહેંચી દીધા છે. તેમાંના પ્રથમ ત્રણ કફકર અને વાયુહર, બાકીના ત્રણ વાયુકર અને કફહર; જ્યારે ખાટો, ખારો ને તીખો પિત્તકર તથા બાકીના પિત્તહર. આમ, આ રીતે મોટા ભાગનાં દ્રવ્યોની કાર્યશક્તિનો ખ્યાલ સ્વાદેન્દ્રિય દ્વારા આવી જાય છે.

ગુણઃ

સમગ્ર દ્રવ્યોમાં ઉષ્ણ-શીત, રુક્ષ-સ્નિગ્ધ, લઘુ-ગુરુ વગેરે વીશ ગુણોમાં કેટલાક ઓછાવધતા અંશે રહેલા હોય છે. આ ગુણોનો પણ ત્રિદોષ સાથેનો સંબંધ વિચારી આહાર અને ઔષધ રૂપે ઉપયોગ કરી શકાય છે.


વીર્યઃ

વીર્ય એટલે દ્રવ્યમાં રહેલી ગર્ભિત શક્તિ; આ વીર્ય બે પ્રકારના છે – ઉષ્ણવીર્ય અને શીતવીર્ય. જગતમાં તમામ દ્રવ્યો સૂર્યાત્મક ઉષ્ણવીર્ય અને ચંદ્રાત્મક શીતવીર્યમાં ગોઠવી શકાય છે. જેથી પિત્ત (ગરમી)ની અવસ્થામાં શીતવીર્ય (ઠંડા) અને કફ-વાત (ઠંડી)ની અવસ્થામાં ઉષ્ણવીર્ય (ગરમ) આહાર-ઔષધનો ઉપયોગ થઈ શકે.

વિપાકઃ

વિપાક એટલે આહાર-ઔષધનું પાચન થયા પછીનું પરિણામ. વિપાક ત્રણ છે – મધુર-લવણ રસવાળાં દ્રવ્યોનો વિપાક પ્રાયઃ મધુર; અમ્લદ્રવ્યનો પ્રાયઃ અમ્લ અને છેલ્લા ત્રણ રસોનો પ્રાયઃ કટુવિપાક થાય છે. આમાં રસ, ગુણ, વીર્ય, વિપાકમાં મધ, આમળાં, સિંધબ, સૂંઠ, હરડે અને ગળો જેવાં થોડાં સકારણ અપવાદ દ્રવ્યો પણ છે.

પ્રભાવઃ

જેની કાર્ય-શક્તિના કારણનો ઉકેલ બુદ્ધિથી ન આવી શકે તેવા દ્રવ્યોની શક્તિને પ્રભાવ કહે છે. આને રસ, ગુણ, વીર્ય, વિપાક કે ત્રિગુણ એ કોઈ સાથે સંબંધ નથી. આ કાર્યશક્તિ પાછળ કોઈ અજ્ઞાત પરિબળો કામ કરતાં હોય છે, જેમકે મંત્ર, પ્રાણશક્તિ, પ્રેમ તેમજ વનસ્પતિના મૂળ બાંધવાથી પણ ચમત્કારિક રીતે રોગ મટે છે.

રસ, ગુણ, વીર્ય, વિપાક અને પ્રભાવ ઉત્તરોત્તર બળવાન છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s